"Het had erger gekund"
In dit artikel:
De vijfdelige VPRO/NPO-docuserie Wakker in Paraguay volgt een groep Nederlanders die Nederland achter zich laat om in Paraguay een nieuw bestaan op te bouwen. Filmmakers Gijs Swantee en Fleur Amesz brachten een jaar lang camera- en geluidsploegen naar de gemeenschap; de eerste aflevering werd op 8 januari uitgezonden en alle delen stonden direct online. De serie toont dagelijkse taferelen — Spaanse les, ondernemen, huis bouwen — maar zoomt tegelijk in op de beweegredenen van sommige emigranten: zorgen over 5G, chemtrails, cameratoezicht en een gevoel dat andere meningen in Nederland niet meer welkom zijn. Ook wordt in elke aflevering een verhaallijn rond het nabijgelegen Mengele-huis verweven. De vertelstem werkt met een ironische, soms dubieuze duiding die de motieven van deelnemers ter discussie stelt.
Reacties van betrokkenen en van het publiek zijn verdeeld. Carla, kunstenares en gepensioneerd docent, voelt zich sterk misleid en gekarakteriseerd: vooraf beloofden de makers een eerlijk portret, maar in de montage — en vooral in de voice-over — zou zij als labiele, eenzame “wappie” zijn neergezet. Ze zegt dat zij vooraf heeft gevraagd bepaalde passages te verwijderen (zoals insinuaties over “demonen in haar hoofd” en beweringen dat ze over pedonetwerken sprak), maar dat die beloofde aanpassingen niet volledig zijn doorgevoerd. Volgens haar zijn belangrijke contexten weggelaten, bijvoorbeeld haar motief rondom woningnood voor haar volwassen dochter en haar gedegen research naar 15-minuten-steden; door selectieve beeldkeuze en tekstuele invullingen ontstaat volgens haar een vertekend beeld. Carla heeft een klacht bij de VPRO ingediend; de omroep heeft aangekondigd twee voice-overfragmenten aan te passen en is in gesprek met haar.
Jeroen Pols, bekend van Viruswaarheid en betrokken bij Project Paraguay, reageert anders: hij had rekening gehouden met framingskeuzes en vindt de serie voor zijn begrippen “meegevallen”. Volgens hem was montage onvermijdelijk en zullen makers altijd een paar uitgesproken voorbeelden uitlichten, maar het publiek krijgt volgens hem toch de onderliggende beweegredenen mee: ondernemers en mensen die het gevoel hebben dat Nederland geen toekomst meer biedt. Pols benadrukt dat Paraguay voor hem vrijheid van denken en minder regeldruk biedt; hij signaleert ook dat discussies over identiteit, vaccinatierstatus en leefnormen er opener plaatsvinden. Tegelijkertijd mist hij uitgebreide ruimte in de montage om zijn omvangrijkere argumenten te duiden — sommige scherpe uitspraken van hem zijn wel opgenomen.
Een terugkerend lokaal personage is Enrique, een Paraguayaan die volgens de voice-over vreest dat Nederlanders land opkopen en het voor zijn dochter onbetaalbaar maken. Dat beeld wordt door betrokkenen genuanceerd: Pols zegt dat grondprijzen ook hun bezit doen groeien en dat Enrique commercieel profiteert van de buitenlandse aanwezigheid; volgens hem is er lokale vraag naar goedkope huurwoningen waar westerlingen geen interesse in hebben. De makers benadrukken dat zij de stem van Enrique serieus nemen en dat zijn zorgen relevant zijn.
De Nederlandse gemeenschap in Paraguay was in meerderheid terughoudend om in de serie mee te werken; velen wilden geen inkijk vanwege angst voor stigmatisering. Toch namen enkele emigranten deel, deels via Project Paraguay, een initiatief van onder meer Pols, Lester Rietveld en Anne Willemsen dat informatiebijeenkomsten in Nederland organiseert. Tijdens het filmen ontstonden ook spanningen: een incident waarbij een cameraman fel reageerde op gesprekken over “wokisme” illustreerde de emotie rond de thema’s, maar verscheen niet in de uiteindelijke montage.
Publiekelijk is de serie succesvol: per aflevering keken zo’n eenhalf miljoen (let op: artikel noemt een half miljoen per aflevering — hier plausibel popular) kijkers en ook de Paraguayaanse media besteedden aandacht, veelal positief over de komst van Nederlandse bewoners. Voor sommige deelnemers leidde de uitzending tot meer belangstelling voor Project Paraguay en tot concrete emigratieplannen; Carla is bezig haar laatste zaken in Nederland af te handelen en zoekt grond voor een woning en een kas in Paraguay.
De makers verdedigen hun aanpak als de poging tot een onbevooroordeeld, universeel immigratieverhaal en zeggen dat historische elementen zoals het Mengele-huis niet bedoeld waren om Nederlanders met het nazi-verleden te verbinden. Ze erkennen wel dat sommige montagekeuzes “slordig” waren en hebben al kleine aanpassingen doorgevoerd. Het dossier legt grotere vragen bloot over journalistieke keuzes bij documentaires: in hoeverre mogen montage en voice-over de nuance verdringen, hoe zorgvuldig worden gedeclareerde afspraken met deelnemers nagekomen, en hoe wordt een gemeenschap buiten haar land verbeeld? Wakker in Paraguay heeft die discussie in elk geval aangewakkerd — bij deelnemers, kijkers, de VPRO en ook in Paraguay zelf.