Het gewapende cultuurchristendom van AfD - Woord op Zondag

In dit artikel:

Bisschop Heiner Wilmer waarschuwde op 9 september in Berlijn dat het etnisch-nationalistische gedachtegoed van de AfD onverenigbaar is met het christendom, het jodendom en de islam. Aanleiding was de verkiezingswinst van de partij in Sachsen-Anhalt, waar een radicale partij volgens hem democratisch gelegitimeerd is geraakt. De auteur onderschrijft Wilmers inhoudelijke kritiek, maar vraagt zich af in hoeverre zulke woorden de bevolking bereiken. In Sachsen-Anhalt is na tientallen jaren communistische ontkerkelijking hooguit een vijfde van de bevolking religieus verbonden; slechts ongeveer drie procent is katholiek.

Daarmee ontstaat een bredere paradox: de Duitse kerken hebben een boodschap voor iedereen, maar vertegenwoordigen in het oosten nog maar een kleine minderheid. Toch behouden zij dankzij de naoorlogse inrichting van de Bondsrepubliek een sterke juridische en politieke positie. Die positie heeft bijgedragen aan de democratisering van West-Duitsland, terwijl de DDR het kerkelijke leven juist doelbewust probeerde te verzwakken. De huidige confrontatie tussen kerk en AfD speelt zich tegen die historische achtergrond af.

De auteur waarschuwt dat de reactie op de AfD-winst zelf ook democratische problemen blootlegt. Kerken en commentatoren spreken zich fel tegen de partij uit, terwijl sommige opiniemakers AfD-kiezers wegzetten als dom, autoritair of ongeschikt voor democratie. Ook Nederlandse media zouden Sachsen-Anhalt soms stereotiep voorstellen en complexe feiten over migratie, de DDR en kerkelijke financiering simplificeren. Zo wordt volgens de auteur een tegenstelling versterkt tussen een vermeende deskundige bovenlaag en burgers die zich niet gehoord voelen. De democratische crisis komt daardoor niet alleen van radicaal rechts, maar ook van een technocratische elite die het oordeel van kiezers afwijst wanneer de uitslag haar niet bevalt.

Een belangrijk twistpunt is de Duitse financiering van kerken. De Kirchensteuer is een belasting die kerken bij hun leden heffen. Daarnaast bestaan Staatsleistungen: grondwettelijk beschermde vergoedingen voor historisch onteigend kerkelijk bezit. Die zijn juridisch geen subsidies. Er zijn ook echte subsidies voor maatschappelijke voorzieningen, zoals kerkelijke ziekenhuizen. Het stelsel is ingewikkeld, financieel onder druk en impopulair, mede door hoge kerkelijke salarissen en het groeiende aantal mensen dat de kerk verlaat. Toch kan het niet zonder meer worden afgeschaft; het is over eeuwen ontstaan en grondwettelijk verankerd.

Volgens de auteur geeft de AfD in Sachsen-Anhalt een onjuiste en gevaarlijke draai aan dit debat. De partij wil de Staatsleistungen niet simpelweg beëindigen, maar vervangen door subsidies voor christelijke kerken. Dat zou historische rechten veranderen in een gunst die de overheid kan toekennen of intrekken. Bovendien worden niet-christelijke religies uitgesloten. Het grootste gevaar is dat de staat vervolgens zou bepalen welke kerken ‘christelijk genoeg’ zijn. AfD-politici hebben protestantse en katholieke kerkleiders al van goddeloosheid of duivelse beïnvloeding beschuldigd. De voorgestelde hervorming lijkt daarom minder op een scheiding van kerk en staat dan op een poging om via financiële afhankelijkheid greep op de kerken te krijgen.

De partij propageert volgens de auteur een vorm van ‘cultuurchristendom’ waarin christelijke identiteit wordt losgemaakt van de kerken en wordt verbonden met een etnisch of nationaal volk. Dat vertoont overeenkomsten met ideeën die ook in Nederlandse radicaal-rechtse kringen voorkomen. De aanpak roept bovendien herinneringen op aan staatsbemoeienis uit de DDR. De grondwet van Sachsen-Anhalt beschermt juist het recht van kerken om zich over maatschappelijke kwesties uit te spreken, als onderdeel van hun zelfstandigheid.

Ook bestaande institutionele kwetsbaarheden verdienen aandacht. In sommige Duitse deelstaten bestaat nog een historische ‘politieke clausule’ die overheden een rol geeft bij katholieke bisschopsbenoemingen, al is die in Oost-Duitsland grotendeels buiten werking gesteld of slechts een formaliteit. De auteur vindt dat dergelijke oude bevoegdheden beter vooraf kunnen worden afgeschaft voordat een anti-systeempartij ze probeert te benutten.

De kerken kunnen de AfD niet eenvoudigweg buiten de samenleving plaatsen en evenmin verwachten dat veroordelingen vanzelf vertrouwen opleveren. Ze moeten democratie, menselijke waardigheid en hun religieuze overtuiging blijven verdedigen, maar tegelijk luisteren naar kiezers die zich machteloos of achtergesteld voelen. Een neerbuigende houding vergroot de vertrouwenscrisis. Wilmers boodschap dat een meerderheid niet automatisch de waarheid bepaalt, blijft volgens de auteur juist; de kerk mag haar overtuiging niet aanpassen aan een premier of partij. Maar geloofwaardig getuigen kan alleen wanneer zij minder vanuit een bevoorrechte positie spreekt, dichter bij mensen staat en dialoog zoekt zonder haar principes op te geven. Met de AfD zelf lijkt echte dialoog moeilijk door het gebrek aan respect, maar ook bij een vijandige regering blijft het de taak van de kerk om waarheid, hoop en democratisch samenleven te verkondigen.