Het geheugen van de mensheid vult zich met geweld

In dit artikel:

Tijdens een bezoek aan De Balie in Amsterdam reflecteert Johan Smits op de expositie van “Artists Against the Kremlin”, die daar tot 6 september te zien was. De tentoonstelling draait om uitgewiste herinneringen aan politieke onderdrukking, geweld en verzet in Rusland en daarbuiten. Portretten tonen mensen die vanwege hun afwijkende ideeën of verzet werden opgesloten in gevangenissen, strafkampen en psychiatrische klinieken.

Een deel van de expositie is gewijd aan de goelag, het stelsel van strafkampen uit de communistische periodes waarover nog altijd weinig openheid bestaat. Toch zijn er sporen van het kampbestaan bewaard gebleven, zoals gereedschap, kleding en zelfgemaakte voorwerpen. Een gehavende avondjurk was het enige kledingstuk van een gevangene gedurende een jaar detentie. Ook gebedsteksten die in een jasje zijn genaaid, tekeningen, een snaarinstrument en een mozaïek van eierschalen laten zien hoe gevangenen onder extreme omstandigheden hun menselijkheid probeerden te behouden.

De tentoonstelling eindigt met kunst die kritiek uit op het Kremlin en verhalen oproept over gevangenisleven, onderdrukte bevolkingsgroepen en de slachtoffers van het bloedbad in Bucha. Smits verbindt deze beelden met de werking van het individuele en collectieve geheugen. Geweld blijft aanwezig, ook wanneer de wapens zwijgen, terwijl regimes en daders soms juist proberen sporen en herinneringen uit archieven te verwijderen. Herdenken kan volgens hem tegelijk helpen om de scherpste randen van rouw te verzachten, maar het verdwijnen van levens en levensjaren laat een blijvende, pijnlijke leegte achter.

Hoop vindt Smits in een schilderij van Timofey Spiridonov over de aanleg van de Poolcirkelspoorlijn. Ongeveer 100.000 dwangarbeiders werkten onder onmenselijke omstandigheden aan dit nooit voltooide project. Te midden van sneeuw, wachttorens en bouwmaterialen beeldt Spiridonov een gevangene uit die een lotgenoot bijstaat. Dat kleine gebaar van solidariteit brengt Smits bij Bijbelse teksten over bloed dat niet verborgen blijft. Hij eindigt met de verwachting uit Jesaja dat de aarde uiteindelijk haar slachtoffers zal onthullen en dat er een einde komt aan het kwaad.