Het eindeloze gevecht tegen 'cartografisch kolonialisme'

In dit artikel:

De wereldkaart die veel mensen kennen, zet Europa centraal en vergroot gebieden rond de polen sterk uit. Dat beïnvloedt volgens Gijsbert Oonk, docent Global History aan de Erasmus Universiteit, al vanaf jonge leeftijd het beeld dat mensen van de wereld hebben. Studenten tekenen bij een opdracht uit hun hoofd vaak een opvallend groot en gedetailleerd Europa, terwijl Afrika en andere continenten te klein worden weergegeven.

Veel westerse kaarten gebruiken de Mercatorprojectie, die de Vlaamse cartograaf Gerardus Mercator in de zestiende eeuw ontwikkelde. De projectie was vooral bedoeld voor zeevaarders: kompasrichtingen konden er als rechte lijnen op worden getekend. Het nadeel is dat gebieden richting de polen steeds groter lijken. Zo lijkt Groenland ongeveer even groot als Afrika, terwijl Afrika in werkelijkheid veertien keer groter is. De kaart was oorspronkelijk niet politiek bedoeld, maar viel samen met de periode van Europese expansie en werd daardoor eeuwenlang bepalend voor het westerse wereldbeeld.

Kaarten kregen in de negentiende en twintigste eeuw bovendien een belangrijke rol in nationale beeldvorming en koloniale propaganda. Ze maakten landsgrenzen zichtbaar als onderdeel van een nationale gemeenschap en benadrukten de omvang van Europese wereldrijken. Ook de grote oppervlaktes van de Verenigde Staten, Canada en Alaska droegen eraan bij dat de Mercatorprojectie dominant bleef. Afrikaanse landen willen daarom af van een kaart die volgens hen een eurocentrische en koloniale kijk versterkt. Het Afrikaanse continent is in werkelijkheid groter dan de Verenigde Staten, China en India samen.

De campagne ‘Correct the Map’, gesteund door de Afrikaanse Unie, leidde in april 2025 tot een VN-initiatief. Een door Togo ingediende, niet-bindende resolutie werd vrijwel unaniem aangenomen; alleen de Verenigde Staten stemden tegen. De lidstaten spraken zich daarin uit voor het stimuleren van projecties die de oppervlakte van landen beter weergeven. De bekendste daarvan is Equal Earth, ontwikkeld door drie cartografen.

De overstap blijkt echter gevoelig. Bij berichtgeving over de VN-resolutie toonden media kaarten van Mercator en Equal Earth naast elkaar, maar op de Equal Earth-kaart stonden ook omstreden politieke grenzen. De Krim had aanvankelijk een andere kleur dan de rest van Oekraïne, terwijl de status van het schiereiland internationaal wordt erkend als Oekraïens. Ook de Koerilen, de Golanhoogten en de Westelijke Sahara waren op een omstreden manier weergegeven. Dat leidde tot woede onder pro-Oekraïense activisten en mogelijk tot terughoudendheid van enkele Oost-Europese landen.

De bekritiseerde kaart was echter niet afkomstig van de Verenigde Naties. De VN gebruiken een andere, meer genuanceerde politieke kaart met aantekeningen over betwiste gebieden. De resolutie ging bovendien alleen over geografische verhoudingen en niet over landsgrenzen. Equal Earth noemt zijn kaart een ‘levend document’ en heeft na de kritiek onder meer de weergave van de Krim aangepast.

Volgens Martijn Storms, conservator kaarten en atlassen bij de Universitaire Bibliotheken Leiden, is geen enkele kaart volledig neutraal. De keuze voor een projectie, middelpunt, grenzen en labels hangt af van het doel en het perspectief van de maker. De groeiende invloed van het mondiale Zuiden maakt de afwijzing van de Mercatorprojectie dan ook tot een politiek signaal, al hoeft een kaart niet uitsluitend politiek bedoeld te zijn.

Hoewel papieren wereldkaarten minder belangrijk worden door digitale navigatie, blijft Mercator hardnekkig aanwezig. Google Maps gebruikt de projectie nog steeds, waardoor misvattingen over de omvang van bijvoorbeeld Groenland blijven bestaan. Ook aanpassingen van geografische namen in digitale kaarten, zoals ‘Golf van Amerika’ en ‘Lake America’, kunnen politieke aanspraken een schijn van legitimiteit geven. De vraag wie een kaart heeft gemaakt en met welk doel blijft daarom essentieel.