Het bejubelde herstel van het politieke midden maskeert de gestage uitholling ervan

In dit artikel:

Tom van der Meer (hoogleraar politicologie) reflecteert op de Nederlandse verkiezingen van eind oktober 2025 en op de gevolgen voor de komende formatie. Hij schetst een politiek patroon van ruim 36 jaar: lange middencoalities worden afgewisseld met korte, instabiele oplevingen van radicaal‑rechts. Voorbeelden uit de tekst: de Fortuyn‑breuk in 2002, de opkomst van de PVV in 2010 en de grote PVV‑winst in 2023, gevolgd door snelle kabinetsvallen. Die slingerbeweging heeft een vast ritme: wanneer het midden technocratisch en weinig inhoudelijk wordt, wenden kiezers zich naar de flanken; wanneer de flanken niet bestuurlijke verantwoordelijkheid kunnen dragen, keren kiezers weer naar het midden.

De recente verkiezingsuitslag wordt in binnen- en buitenlandse media vaak gelezen als “herstel van het politieke midden”: PVV leed verlies, D66 en CDA boeken winst. Van der Meer waarschuwt dat dit beeld misleidend is. Het radicaal‑rechtse blok is als geheel niet wezenlijk gekrompen en het midden is structureel uitgehold; de pendule slaat minder ver terug dan vroeger. Die verzwakking van inhoudelijke tegenstellingen maakt het voor kiezers moeilijker om via stemgedrag richting te geven aan het bestuur. Democratische politiek is vastgelopen tussen technocratische depolitisering in het midden en populisme aan de flank.

De analyse van de campagne wijst op gemis aan één dominant thema. Waar eerdere verkiezingen dooréén thema werden bepaald (leiderschap, stikstof, migratie), was in 2025 het probleem wonen weliswaar door kiezers als belangrijkste kwestie ervaren, maar voor veel mensen niet doorslaggevend bij de partijkeuze. Partijleiders boden oplossingen zonder scherp ideologisch onderscheid, waardoor het dominante conflict niet werd hersteld. Migratie zorgde er wel voor dat de PVV lang hoog in de peilingen bleef: harde taal en acties rondom asielnoodrecht en illegaliteit gaven zichtbaarheid, maar andere rechtse partijen benadrukten in 2025 hun eigen thema’s, waardoor de PVV niet het niveau van 2023 haalde.

Op blokniveau tekent Van der Meer verschuivingen en verklaringen:
- Het verdeelde links‑progressieve blok (GL‑PvdA, SP, PvdD) kwam uit op het kleinste aantal zetels ooit. De fusie GroenLinks‑PvdA miste koersvastheid en interne duidelijkheid, leidde tot wisselende thema’s onder Frans Timmermans en tot herhaalde kiezersbewegingen tussen D66 en de fusiepartij.
- NSC (Pieter Omtzigt) boekte in 2023 door controle op bestuur succes, maar kon zich niet ontwikkelen tot een toekomstgerichte regeringspartij; in 2025 ging NSC nagenoeg onder.
- CDA herstelde flink door terug te keren naar herkenbare thema’s als gemeenschapszin en normen onder partijleiding Bontenbal, waardoor de partij weer serieus in de kieskeuze van veel kiezers kwam.
- VVD worstelde met de erfenis van Rutte: lange leiderschapscampagnes maakten profiel vaag en in 2023 leverde VVD‑beleid openingsruimte op voor de PVV. In 2025 herpakte de VVD zich deels met thema’s economie en veiligheid en een campagne gericht op ‘rust in de portemonnee’.
- D66 bewees wederom dat het stemmen kan winnen van links en centrum‑rechts door tussenpositie; het risico blijft dat kleur bekennen in regering veel kiezers kan afstoten.
- JA21 probeert de rol in te nemen tussen centrum‑rechts en radicaal‑rechts die partijen als LPF, Verdonk of Forum nooit langdurig konden vasthouden.

Van der Meer benadrukt dat Nederland structureel verschilt van het Noordse tweeblokkenmodel (Denemarken, Zweden). Hier bestaan drie stevige blokken (links, centrum‑rechts, radicaal‑rechts) en een machtige Eerste Kamer die coalitievorming bemoeilijkt. Daardoor is het moeilijker om stabiele afgebakende blokken te laten afwisselen in de regering en om middenpartijen grip te laten houden op het dominante conflict.

Voor de formatie en de langere termijn formuleert hij enkele uitgangspunten: kies als coalitie voor een beperkt aantal absolute prioriteiten (wonen, stikstof, migratie, bestuurlijke capaciteit); wees open over wat wenselijk, haalbaar en offerplichtig is; geef partijen in de Tweede Kamer ruimte om rivaliserende visies te blijven presenteren, ook na ondertekening van een regeerakkoord; en laat middenpartijen gezamenlijk kiezen voor het vormgeven van politiek conflict op langere termijn in plaats van het najagen van korte winst. Alleen zo, stelt Van der Meer, kan de balans tussen responsiviteit (vertegenwoordiging van kiezers) en responsibiliteit (bestuurlijke verantwoordelijkheid) hersteld worden en kan de Nederlandese slingerbeweging op termijn worden doorbroken.