Herstemming in Gorinchem vanwege mogelijke stemfraude: moet het systeem op de schop?
In dit artikel:
De burgemeester van Gorinchem deed vorige week aangifte, onder meer wegens mogelijk ronselen van stemmen, tegen de achtergrond van een hernieuwde discussie over stemmen per volmacht na de verkiezingen van 18 maart. Uit een NOS-analyse blijkt dat ongeveer 1 op de 10 kiezers niet zelf hun stem uitbracht maar iemand anders daartoe een volmacht gaf. Het systeem is relatief eenvoudig: op de stempas vult de kiezer naam en adres in en tekent; de gemachtigde ondertekent ook en neemt bij het stemmen de stempas en een identiteitsbewijs of kopie daarvan mee. Eén persoon mag maximaal voor twee anderen stemmen.
Buurthuis Sam Sam in de Schilderswijk in Den Haag springt eruit: van de 727 uitgebrachte stemmen daar waren er 260 via volmacht (35,8%). Ook de overige locaties met veel volmachten bevinden zich in Den Haag, wat vraagt om extra aandacht voor concentraties van volmachten.
Het Nederlandse systeem is internationaal vrij uitzonderlijk. Onderzoek toont aan dat alleen enkele andere landen (zoals België, Frankrijk, Polen en het Verenigd Koninkrijk) volmachten toestaan, maar Nederland kent de minste beperkingen. Historisch ontstond de praktijk uit praktische redenen, onder meer voor vissers die niet op de dag zelf aanwezig konden zijn. Internationale waarnemers zijn echter steeds kritischer geworden en hebben in latere rapporten het Nederlandse stelsel zelfs als problematisch aangeduid voor vrije en eerlijke verkiezingen.
Volgens Hans Schmeets (Universiteit Maastricht) heeft stemmen per volmacht zowel voordelen — het vergemakkelijkt stemmen en kan opkomst verhogen — als duidelijke risico’s: er is geen betrouwbare controle of de gemachtigde de voorkeur van de volmachtgever volgt, waardoor fraude mogelijk wordt. In de huidige Nederlandse context wegen de voordelen volgens hem nog net op tegen de nadelen, mede door relatief veel vertrouwen in het verkiezingsproces; in autoritaire landen zou een dergelijke regeling echter onacceptabel zijn.