Herstel het vertrouwen in wetenschappelijke publicaties met een kwaliteitsoormerk

In dit artikel:

Het vertrouwen in de wetenschap staat internationaal onder druk. Volgens de auteur draagt de wetenschap daar zelf aan bij, doordat het systeem van publiceren en beoordelen de sterke groei van het aantal artikelen nauwelijks kan bijhouden. Nederland, dat wereldwijd tot de landen met de hoogste wetenschappelijke productie per onderzoeker behoort, zou daarom ook voorop moeten lopen bij het bewaken van kwaliteit.

De belangrijkste kwaliteitscontrole is peer review: vakgenoten beoordelen onderzoek voordat een tijdschrift het publiceert. Die controle staat echter onder zware druk. Grote uitgevers hebben naast hun bekende tijdschriften tientallen gespecialiseerde bladen opgezet. Zo publiceert de BMJ Group jaarlijks ongeveer 15.000 beoordeelde artikelen, tegenover circa 1.100 in het oorspronkelijke BMJ. Ook andere grote uitgevers hebben hun productie sterk uitgebreid.

Tegelijkertijd verschijnen er tijdschriften die tegen betaling artikelen plaatsen zonder serieuze beoordeling. Onderzoekers worden daar vaak per e-mail voor benaderd. Daarnaast maken generatieve AI en zogenoemde paper mills het eenvoudiger om snel artikelen te produceren, soms met verzonnen gegevens. Auteurs kunnen vervolgens tegen betaling worden gezocht. Omdat publicatieaantallen nog altijd zwaar meewegen bij loopbanen, blijft deze ontwikkeling aantrekkelijk voor onderzoekers.

Door de grote hoeveelheid aanvragen is het steeds lastiger om voldoende deskundige beoordelaars te vinden. Daardoor kunnen ondeugdelijke studies door de controle komen. Als voorbeeld noemt de auteur een recent ingetrokken artikel van Nederlandse onderzoekers in BMJ Public Health over covid-19-vaccinatie en oversterfte. Het aantal teruggetrokken publicaties neemt wel toe, maar volgens de auteur wordt lang niet iedere fout ontdekt of gecorrigeerd. Voor buitenstaanders is bovendien moeilijk te zien welke tijdschriften hun beoordelingsproces betrouwbaar uitvoeren.

De auteur pleit daarom voor een onafhankelijk kwaliteitskeurmerk voor tijdschriften. Universiteiten zouden minimumeisen kunnen stellen aan de bladen waarin medewerkers publiceren, terwijl subsidiegevers vergelijkbare voorwaarden kunnen hanteren. Ook zouden bij loopbaanbeslissingen niet het aantal publicaties, maar vooral hun kwaliteit en maatschappelijke of wetenschappelijke impact moeten tellen. Werk als peer reviewer zou eveneens moeten meetellen.

Hoewel over zulke maatregelen al wordt nagedacht, blijft concrete actie volgens de auteur beperkt. Nederland zou zijn sterke positie in de wetenschap moeten benutten om internationaal het voortouw te nemen bij het herstellen van de publicatiekwaliteit en daarmee van het vertrouwen in de wetenschap.