Herdenken is pas iets waard als we opnieuw bang durven zijn, liet Renate Rubinstein ons zien
In dit artikel:
Hans Goedkoop hield op 4 mei in de Pieterskerk in Leiden een herdenkingslezing over het leven en de denkkracht van Renate Rubinstein, naar aanleiding van zijn biografisch onderzoek. Centraal stond Rubinsteins ervaring van de Tweede Wereldoorlog en haar radicale les: angst is geen zwakte maar een kompas dat ons dwingt de werkelijkheid onder ogen te zien. Zijn slotzin uit de lezing luidde: "Leve de angst. Het is de angst die redt uit het bedrog."
Goedkoop schetst Rubinsteins jeugd: geboren in Berlijn (1929), op jonge leeftijd verhuisd naar Amsterdam, opgegroeid in de Rivierenbuurt. In 1940 wordt haar vader opgepakt omdat hij "joods" zou zijn; hij belooft terug te komen — "Der Vati kommt bald wieder" — maar in 1946 ontvangt het gezin via het Rode Kruis het bericht dat hij waarschijnlijk in een concentratiekamp is omgekomen. Die breuk, en vooral het gevoel dat volwassenen haar het ergste hadden ontzegd, vormt een kernervaring. Rubinstein leerde daardoor te vertrouwen op innerlijke signalen van angst: in plaats van die te onderdrukken moest ze ze gebruiken om onwaarheid en bedrog te herkennen en ertegen te handelen.
Dat persoonlijke inzicht doorkruist haar oeuvre als columnist en essayist. Goedkoop noemt haar invloedrijke rol — onder meer als spreker tijdens de Huizingalezing van 1982 — en haar scherpe blik op uiteenlopende thema’s: van de behandeling van Palestijnen door Israël tot nationaal politiegeweld en ecologische schade. Haar kritiek richtte zich steeds tegen de stilzwijgende normaliteit die structureel onrecht verdoezelt: mensen die de waarheid willen onthullen tegenover zij die die waarheid willen verbergen en onderdrukken.
Goedkoop plaatst Rubinsteins boodschap in een bredere historische context. De collectieve herdenkingen na 1945 en het motto “Nooit meer” hebben volgens hem bijgedragen aan de opbouw van een open samenleving met rechten voor burgers en aandacht voor kwetsbaren. Tegelijk herinnerde die geschiedenis ons eraan dat het vernietigende kwaad niet verdwenen is: na nazi-Duitsland stond de Sovjet-Unie, later wederom agressie vanuit Rusland, en nu zien we opnieuw grootschalig geweld — in Oekraïne, in Gaza, en elders. Dat maakt Rubinsteins waarschuwing actueel: erken angst als signaal, laat die perceptie niet wegdrukken door gemakzucht of het verlangen naar gewone continuïteit.
Goedkoop hekelt manieren waarop politici en instituties soms de realiteit lijken te negeren — door vast te houden aan oude verhoudingen, bondgenootschappen of ritualen die niet meer passen bij hedendaagse dreigingen. Hij illustreert dat met voorbeelden zoals de onhandige reactie op Russische drones en het achterblijven van de NAVO in aanpassing aan moderne oorlogsvoering. Zijn oproep is helder: herdenken moet geen veilige terugblik blijven, maar een moment om je angsten toe te laten en te laten bepalen wat er moet gebeuren. Angst, aldus Rubinstein en Goedkoop, kan ons waarschuwen, aanscherpen en uiteindelijk in beweging zetten.