Hans Ree is nooit echt jaloers geweest dat Jan Timman (1951-2026) een sterkere schaker was

In dit artikel:

Jan Timman, een van Nederlands bekendste schaakgrootmeesters, overleed onverwacht op woensdag 18 februari na enkele maanden ziek te zijn geweest. De schrijver van dit stuk blikt terug op persoonlijke ontmoeting en herinneringen: een foto van het Nederlands Jeugdkampioenschap 1964 in Rotterdam toont een twaalfjarige Timman tussen oudere tegenstanders — het begin van een loopbaan die hem tot de absolute wereldtop zou brengen.

Timman kreeg de bijnaam “Best of the West”, een verwijzing naar zijn status als sterkste westerse speler in het tijdperk waarin de Sovjet-Unie het schaakwereldtoneel domineerde. Die aanduiding doet hem volgens kenners enigszins tekort, want van oosterse concurrenten stonden er in die jaren slechts twee boven hem: Anatoli Karpov en Garry Kasparov. In de periode 1981–1985 behoorde Timman consequent tot de wereldtop: hij stond even op de tweede plaats van de wereldranglijst en later op de derde. Pas in 1993 kreeg hij de kans op een tweekamp om het wereldkampioenschap, tegen Karpov — een match die minder glans kreeg doordat Kasparov kort daarvoor zijn eigen bond had opgericht.

Persoonlijkheden en levenswendingen: Timman was van huis uit goed in wiskunde, zijn vader Reinier was hoogleraar in Delft. Een poging tot studeren aan de Universiteit van Amsterdam strandde door een vergeten inschrijfformulier; colleges volgde hij naar men zegt nooit. In 1975, kort na zijn Nederlandse titel in Leeuwarden, werd hij opgepakt wegens onbeantwoorde oproepen voor militaire dienst. De autoriteiten lieten hem na enige tijd vrij; men oordeelde dat het vaderland beter gebaat was bij een actieve schaker dan bij soldaat Timman.

Naast zijn prestaties als partijspeler was Timman een productieve en geprezen componist van eindspelstudies en een veelgepubliceerd auteur. Zijn boeken besloegen zowel technische schaakwerken als toegankelijke titels voor leken; een opvallend voorbeeld is 64 + 1: De ontdekking van de hemel in 65 velden, geïnspireerd op het boek van Harry Mulisch.

Timman stond bekend om een uitzonderlijk geheugen — partijen van tientallen jaren eerder kon hij feilloos reproduceren — en om een warme persoonlijkheid: principieel, ferm in zijn overtuigingen, maar niet op zoek naar conflicten. De schrijver herinnert zich Timman als “een prettig mens” en merkt dat ook niet-schaakliefhebbers de afgelopen week hun medeleven betuigden.

Zijn dood kwam voor velen als een schok. Voor het Nederlandse en internationale schaak was Timman niet alleen een topcompetitor maar ook een markante persoonlijkheid die het spel en de cultuur eromheen jarenlang heeft verrijkt.