'Geweldige fabrieken in Auschwitz', zijn de laatste woorden van Emmy. Lucas schrijft boek over briefjes die Joden op weg naar de kampen uit de trein gooiden
In dit artikel:
In zijn boek Van hier de laatste groeten brengt journalist Lucas Ligtenberg honderden, mogelijk duizenden, briefkaarten samen die tijdens de Tweede Wereldoorlog uit treinen werden gegooid op weg van doorgangskamp Westerbork naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor. Die kaartjes vormen kleine, schrijnende getuigenissen: afscheidswoorden, korte verslagen van de ontberingen in de wagons en soms verborgen boodschappen die meer onthullen dan de veilige formuleringen van de schrijvers zelf.
Een concreet voorbeeld vormt Sara Davidson-Vet, die na haar arrestatie tijdens de razzia van 6 augustus 1942 (de zogeheten ‘Razzia der 2000’ of ‘Zwarte Donderdag’) in een goederenwagon werd gezet en op 14 augustus 1942 een kaartje door een spleet de trein uit liet vallen. Het kaartje belandde in de tuin van Klaas en Cornelia De Grijs in Haren; hun kleinkind Jeroen bewaart de herinnering aan de bedankbriefjes die zijn oma jaren koesterde. Zulke vondsten waren niet uitzonderlijk: veel omwonenden raapten briefjes op langs het spoor en postten ze met een begeleidend schrijven naar de geadresseerden — vaak te laat, omdat de geadresseerde al gedeporteerd of vermoord was.
Ligtenberg werkte jarenlang in archieven en bij herinneringsinstellingen zoals Kamp Westerbork en het Joods Museum om deze stukken te verzamelen. Hij schat dat er in totaal zo’n 15.000 briefkaarten uit de treinen zijn gegooid; hij kent er circa driehonderd persoonlijk. De kaarten geven niet alleen emotionele afscheidswoorden weer, maar werpen ook licht op de omstandigheden tijdens transport: goederenwagons met alleen een ton als toilet, soms een zakje zand om het te bedekken; passagierswagons waarin mensen dicht op elkaar gepropt zaten; onzekerheid over bestemming en vertrek, en het wensbeeld om thuisfront niet ongerust te maken — veel schrijvers benadrukten dat men ‘flink’ moest blijven.
Het verhaal van Westerbork zelf krijgt ook aandacht. Het kamp werd in 1939 als vluchtelingenkamp gepland en, nadat andere locaties waren afgewezen — onder meer omdat koningin Wilhelmina geen kamp vlakbij Paleis ’t Loo wilde — op het afgelegen terrein van Westerbork gebouwd, grotendeels gefinancierd door de Joodse gemeenschap. Dreigend en wrang: drie jaar later fungeerde datzelfde kamp als centraal doorvoerstation van waaruit bijna 107.000 Joden, plus 247 Sinti en Roma en tientallen verzetsmensen, in meer dan honderd transporten naar de vernietigingskampen werden gestuurd.
Soms bevatten kaarten cryptische of verborgen boodschappen: namen die een woordspeling bleken (zoals ‘Ellen de Groot’ = ‘ellende groot’) of woorden uit een andere taal die de ernst aangaven (bijvoorbeeld Maleis ‘terlaloe’ voor ‘te erg’). Er zijn ook voorbeelden van briefjes die op de teruggaande treinen werden achtergelaten; schoonmakers of personeel ontdekten dat sommige wagons heen en weer reden en konden zodoende berichten doorgeven over wat men daar zag — al vaak verkeerd geïnterpreteerd omdat aankomst in het donker gebeurde en SS’ers en honden direct buiten stonden.
De vondst en bewaring van dergelijke kaarten kennen vaak persoonlijke, naoorlogse verhalen: sommige exemplaren lagen tientallen jaren ongezien in schoenendozen; anderen kwamen pas na het overlijden van familieleden aan het licht. Ligtenberg vertelt over gevallen als die van Emmy Cortissos en haar zus Amy, wiens kaarten werden gevonden en opgestuurd, maar beiden keerden niet terug. Ook bestaat de wens om verdwenen kaarten terug te vinden: huisarts Elie Aron Cohen, die Auschwitz overleefde, had zijn eigen uit het raam gegooide kaart willen zien, maar die is spoorloos.
Van hier de laatste groeten bundelt deze fragmenten van afscheid en geeft zo een intiem en veelzeggend venster op het transportproces en de menselijke reacties daarop. Boekgegevens: Van hier de laatste groeten. Briefkaarten uit de trein 1940–1945; 335 pagina’s; uitgeverij G.A. Van Oorschot; prijs circa €23,50.