Geschiedenisleraar vond een oude foto van een Joodse schoolklas: 'Vaak stopte zo'n leven in één klap'

In dit artikel:

Geschiedenisdocent Cees Koole ontdekte tijdens een schoolverbouwing oude archiefstukken en een foto van klas 2L van het Joods Lyceum, genomen in de lente van 1942. Wat op het eerste gezicht een gewone schoolfoto lijkt — tieners in jarenveertigmodes — kreeg voor Koole een beangstigend perspectief toen hij de verhalen achter de gezichten ging onderzoeken: veel van die leerlingen werden gedeporteerd en vermoord, anderen ondergingen later traumatische ervaringen.

Meer dan tien jaar geleden viste Koole tijdens werkzaamheden op het Spinoza Lyceum papieren uit een bouwcontainer. In die documenten stond dat 39 Joodse leerlingen van zijn school op last van de bezetter werden verwijderd en naar het Joods Lyceum aan de Stadstimmertuin moesten. Koole startte sindsdien het onderzoeks- en onderwijsproject Lege stoelen in de klas, waarbij hij samenwerkte met leerlingen en stichting De Terugkeer en gebruikmaakte van bronnen zoals het boek Absent van Dienke Hondius. Hij reconstrueerde het lot van kinderen van zes Amsterdamse scholen: Spinoza Lyceum, Barlaeus Gymnasium, Vossius Gymnasium, Amsterdams Lyceum, Metis Montessori Lyceum en Gerrit van der Veen College.

Het onderzoek leidde tot tentoonstellingen op verschillende scholen en nu tot een overzichtsexpositie in het Stadsarchief, inclusief een audiotour waarin huidige leerlingen fragmenten voorlezen van de levensverhalen van hun voorgangers. Een voorbeeld: Mees (14) uit 3 vwo leest de tekst van Greetje Cohen voor, die in Westerbork als verpleegster werkte en later dwangarbeid verrichtte in Theresienstadt — een ervaring die Mees diep raakte en die het persoonlijke gezicht van de geschiedenis zichtbaar maakt.

Koole wil met het project tegenwicht bieden tegen de abstracte manier waarop de Holocaust vaak in de les aan bod komt. Zijn boodschap: discriminatie begon dichtbij, in de klas en op schoolbanken, en die menselijke verhalen maken het begrip sterker voor jongeren. Van de bijna vijfhonderd leerlingen die tot 1943 op het Joods Lyceum zaten, bestaat slechts die ene groepsfoto; van hen leeft nog één persoon: de 98-jarige Maurits van Witsen, die de tentoonstelling al bezocht en met een glimlach opmerkte: “we zaten niet op stoelen, maar op banken.” De tentoonstelling Lege stoelen in de klas is te zien in het Stadsarchief tot en met 14 juni.