Geluiden achter de schermen: 'NAVO-crisis grootste tot nu toe'
In dit artikel:
Bronnen binnen de NAVO noemen de huidige breuk de grootste crisis tot nu toe. NAVO- en Europa-onderzoeker Armida van Rij (Centre for European Reform) en NAVO-correspondent Kysia Hekster signaleren op basis van achtergronddialogen met diplomaten dat de organisatie aanzienlijke schade heeft opgelopen en dat de collectieve afschrikking onder druk staat.
Aanleiding is onder meer de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran eind februari, waarna Europese regeringen verdeeld reageerden. Die onenigheid werd zichtbaar in uiteenlopende posities: Duitsland wilde weinig nadruk leggen op mogelijke schendingen van het internationaal recht, terwijl Spanje juist meteen een duidelijk standpunt innam en daardoor aanvankelijk kritiek uit andere hoofdsteden kreeg. Openlijk tonen landen enige eensgezindheid, maar achter de schermen blijft verdeeldheid bestaan — deels omdat landen dichter bij Rusland zich sterker bedreigd voelen en daarom meer hechten aan Amerikaanse betrokkenheid.
Tegelijkertijd oefent president Trump druk uit op bondgenoten over toegang tot militaire bases en luchtruim voor Amerikaanse vliegtuigen; Spanje verbiedt nu als enige alle betrokken toestellen in zijn luchtruim, andere landen stellen voorwaarden of twijfelen. Van Rij wijst erop dat de bases geen NAVO-bases zijn maar Amerikaanse faciliteiten die gebruikt worden op basis van bilaterale afspraken, waardoor gastlanden zelf beslissen over toestemming.
De operationele leiding binnen de NAVO verschuift: waar voorheen alle drie militaire hoofdkwartieren door Amerikanen werden geleid, vervullen inmiddels Europeanen grotere rollen — een Brits staatshoofd in de VS-hoofdkwartier, Polen en Duitsland in Brunssum en Italianen in Napels. Van Rij ziet dit als een groeiende Europese rol; Hekster benadrukt dat die verschuiving grotendeels wordt aangedrongen door Amerikaanse beleidslijnen die Europa aanmoedigen meer verantwoordelijkheid voor de eigen conventionele verdediging te nemen.
Daarnaast escaleren kleinere, snelle samenwerkingsverbanden tussen Europese landen — buiten grootschalige NAVO-instituten om — zoals de door het VK geleide Joint Expeditionary Force, waar ook Nederland aan deelneemt. Dat opschalen van kleinschalige coalities wordt door analisten gezien als een signaal dat de traditionele NAVO-structuur momenteel niet goed functioneert. Concrete plannen voor een NAVO zonder de VS bestaan nog niet, maar het gesprek daarover is volgens betrokkenen ontstaan en de urgentie om tot nieuwe oplossingen te komen is groot.