Gefeliciteerd aan de jarigen vandaag (al zijn velen van hen misschien helemaal niet jarig)

In dit artikel:

Hayrire Yildiz komt uit Ebiç, een dorpje bij Kayseri in Centraal-Anatolië. Op haar Turkse en Nederlandse documenten staat 1 januari 1934 als geboortedatum, maar haar echte leeftijd is onzeker: niemand in de familie weet precies wanneer ze geboren is. Haar dochters Ayse (50) en Fatma (55) halen vergeelde jeugdherinneringen op — een flauwe herinnering aan lammetjes — maar geen duidelijke geboortedatum. In ruim dertig jaar in Nederland vierde Yildiz nooit haar verjaardag; pas onlangs blies ze voor het eerst een kaarsje uit, waarop ze lachend zei: “Wat moet ik met een kaars?”

Veel ouderen met een migratieachtergrond in Nederland hebben een vergelijkbaar verhaal: omdat bij geboorte geen officiële papieren bestonden, kozen autoriteiten of familieleden later een datum — vaak 1 januari — als administratieve geboortedag. Volgens recente CBS-cijfers hebben zo’n 31.000 Nederlanders 1 januari als geboortedatum, maar hoeveel daarvan door gebrek aan originele documenten zo werd vastgesteld voor migranten is onduidelijk. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) zegt dat asielzoekers tegenwoordig bij ontbrekende papieren vaak 1 juli toegewezen krijgen; of 1 januari vroeger standaard werd ingezet kan de IND niet bevestigen.

Interviews in het artikel illustreren hoe verschillend mensen met die datum omgaan. Bachir el Mouden (geboren op papier 1-1-1949) koos zelf 3 oktober als zijn verjaardag en viert die al jarenlang met familie; hij herinnert zich dat werkgevers in de beginjaren van migratie de administratieve datum bepaalden. De Syrische Hani Haj Ali (48) wéét zijn echte geboortedatum (december), maar werd later in de chaos van oorlog en gesloten kantoren op 1 januari geregistreerd. Die administratieve keuze had voor hem een voordeel: door de geregistreerde datum kon hij eerder naar school dan normaal.

Historische en internationale context maakt duidelijk waarom dit veel voorkomt. In Turkije werd burgerlijke registratie verplicht vanaf 1934 en in Marokko vanaf 1956; veel eerste generaties gastarbeiders vertrokken zonder vaste papieren. In Duitsland en andere landen zijn grote aantallen buitenlanders geregistreerd met nieuwjaarsdag als geboortedatum — Duitse cijfers en berichtgeving noemen honderdduizenden gevallen — wat politiek en maatschappelijk voor discussie heeft gezorgd over de betekenis van die administratieve datum.

Demografen zien patronen en problemen. Tineke Fokkema (NIDI/Erasmus) merkt dat mensen met migratieachtergrond vaak “ronde” geboortejaren geven (bijvoorbeeld 1950 of 1955), en dat dat in bureaucrische systemen later nadelige gevolgen kan hebben: fiscale rechten, pensioenen (AOW) en de verplichte pensioenleeftijd kunnen beïnvloed worden als geboortedata niet kloppen. Ook ontstaan schrijnende situaties als iemands administratieve leeftijd afwijkt van wat hij of zij zelf of de familie als werkelijkheid ervaart.

Causen en verklaringen lopen uiteen: soms noteerden ouders thuis een geboortedatum in een “boekje”, soms werden kinderen pas geregistreerd bij belangrijke levensgebeurtenissen zoals huwelijk of militaire dienst — bij jongens gebeurde dat vaak sneller omdat ze onder militaire plicht vielen. Bij meisjes werd minder consequent geregistreerd, waardoor families wel eens “bouwjaren” of naar schatting gekozen jaren in documenten lieten zetten. In sommige gevallen werden leeftijden met opzet aangepast om huwelijksleeftijden te halen of om eerder school te kunnen beginnen.

Cultureel gezien leeft de oudere generatie vaak volgens levensgebeurtenissen in plaats van kalendereenheden: verjaardagen, geboortes van kinderen, huwelijken of sterfgevallen geven hun tijdsbesef vorm, niet precieze datums en jaren. Voor veel migrantenfamilies speelt dat praktische en emotionele rol: de administratieve geboortedatum is vaak een formaliteit, terwijl het persoonlijke ritueel van vieren en gedenken elders in het jaar of op zelfgekozen data plaatsvindt.

Kortom: 1 januari als veelvoorkomende geboortedatum voor mensen met een migratieachtergrond is vooral het gevolg van gebrek aan registratie en administratieve keuzes. Het levert kleurrijke anekdotes op — van verbaasde ouderen die nooit een kaars zagen tot zelfgekozen verjaardagen — maar ook serieuze nadelige gevolgen op voor rechten en levensplanning.