Geert Hovingh (79) uit Zuidlaren schreef een boek over predikanten die Joden hielpen. 'Ik zie dit als eerherstel voor de kerk'
In dit artikel:
Kerkhistoricus en voormalig predikant Geert Hovingh (79) uit Zuidlaren heeft een omvangrijke studie afgerond naar dominees die Joden hielpen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het boek Verberg de verdrevenen - Predikanten die Joden hielpen 1940–1945 telt 1.040 pagina’s en beschrijft 606 predikanten — bijna 25 procent van alle Nederlandse dominees destijds. Hovingh presenteert zijn onderzoek op woensdag 15 april aan de Theologische Universiteit in Utrecht.
Hovingh begon het project nadat hij in 2020 boos was geworden over de officiële excuses van de Protestantse Kerk in Nederland aan de Joodse gemeenschap; naar zijn overtuiging was nauwelijks gedegen historisch onderzoek gedaan. Zijn doel is deels rehabilitatie: aantonen dat veel predikanten uit mededogen, geloofsverband of politieke overtuiging actief hulp boden en daarmee levens redden. Het werk is bedoeld als naslagwerk: extreem gedetailleerd en daardoor niet makkelijk weglezend, maar zorgvuldig gedocumenteerd.
De studie bevat talloze ontroerende en opmerkelijke voorbeelden. Een predikant las tijdens de maaltijd alleen uit het Oude Testament uit respect voor Joodse onderduikers in huis, en hield die gewoonte zelfs aan toen Duitse soldaten bij hem werden ingekwartierd. Een ander verhaal vertelt hoe dominee Jacob van Rootselaar uit Wanswerd een Joods echtpaar verborg en hen bij zijn verhuizing meeneem in boekenkisten; de verhuizer regelde via een afgesproken liedje korte luchtpauzes in de kisten. Het echtpaar, Hein en Rita Josephson, keerde na de oorlog terug in de filmwereld en werkten later in Hollywood.
Hovingh werkte sinds zijn emeritaat in 2011 aan het boek en gebruikte bibliotheken, online bronnen en mondelinge getuigenissen; hij publiceerde tussentijds bevindingen via de Vrije Universiteit en kreeg reacties uit binnen- en buitenland. Daarbij vond hij onder meer de nog levende onderduiker Ben Benninga, die ook bij de presentatie aanwezig zal zijn. Voor dit onderzoek liet hij zich inspireren door collega Jan Ridderbos, die eerder over dominees in oorlogstijd publiceerde.
De studie verklaart waarom predikanten vaak eerste aanspreekpunt waren voor onderduikzoekers: beroepseer, beroepsgeheim en ruime huizen maakten hen geschikt om mensen te bergen. Zowel orthodox-gelovige als politiek gemotiveerde ('rode') predikanten namen grote risico’s; ook vrouwelijke predikanten kwamen voor, vooral in vrijzinnige kringen.
Hovingh hoopte oorspronkelijk te promoveren op deze studie, maar Alzheimer maakte dat onmogelijk. Zijn vrouw Maaike (77) fungeerde als steun en “harde schijf” tijdens het onderzoek. Een toegankelijke publieksversie met de mooiste verhalen zou wenselijk zijn, maar Hovingh kan die niet meer verzorgen. Het boek verschijnt bij uitgeverij Vuurbaak (adviesprijs €49,99); een eerdere versie is raadpleegbaar in de HDC Online Collectie van de VU Amsterdam. Op 15 april organiseert het Archief- en Documentatie Centrum van de Theologische Universiteit Utrecht een symposium rond de studie.