Gedenkplaatsen voor WO II staan ernstig onder druk: 'Horen niet politiek te zijn'
In dit artikel:
Ruim tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog ervaren herdenkingsplaatsen in Europa steeds vaker bedreigingen, geweld en antisemitische incidenten, zeggen betrokkenen tegenover NU.nl. Concentratiekampen, musea en begraafplaatsen krijgen bijna dagelijks te maken met strafbare feiten, variërend van intimidatie en bedreigingen van medewerkers tot fysieke aanvallen. In Nederland vormen antisemitische feiten inmiddels meer dan een kwart van de geregistreerde discriminatiemeldingen, terwijl Joden slechts 0,3 procent van de bevolking zijn, aldus de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding.
Voorzitster Christine Gispen-de Wied (Stichting Sobibor) en Piotr Cywinski (directeur Auschwitz) signaleren dat dit fenomeen zich door heel Europa uitstrekt; ook bekende plekken zoals Auschwitz zijn niet uitgezonderd. Recente voorbeelden buiten Nederland — steekpartijen op Joodse mensen in Londen en een schietincident tijdens Chanoeka op Bondi Beach in Australië — illustreren de internationale dimensie. In Amsterdam vond deze winter een reeks aanslagen op Joodse instellingen plaats.
Sommige commentatoren leggen een deel van de oorzaak bij het huidige beleid van Israël, en er is discussie binnen joodse kringen over de manier waarop kritiek op Israël samenhangt met en soms wordt verward met antisemitisme. Cywinski erkent kritiek op beleid, maar benadrukt dat de Holocaust een Europees probleem is en niet op het conto van Israël of Joden geschreven kan worden.
Gispen-de Wied en Cywinski koppelen de toename van geweld en haat aan de verharding van het publieke debat, de opkomst van radicaal-rechtse en antidemocratische partijen en een groeiende polarisatie. Zij waarschuwen dat politieke bewegingen de geschiedenis misbruiken om nationalistische trots aan te wakkeren, terwijl gedenkplaatsen juist moeten confronteren met wat fout en onmenselijk was.
Politieke beïnvloeding blijkt praktisch: sommige herdenkingslocaties zijn financieel afhankelijk van overheden of politieke actoren, waardoor inhoud en presentatie onder druk kunnen komen te staan. Als voorbeeld wordt genoemd dat op de Amerikaanse militaire begraafplaats in Margraten informatieborden over zwarte militairen en racisme van de site werden verwijderd na druk uit Washington. Om deze reden roepen comités van voormalige kampen Europese ambassadeurs op bepaalde sites voor UNESCO-Werelderfgoed voor te dragen; Gispen-de Wied ziet daaraan grote waarde, terwijl Cywinski waarschuwt dat ook UNESCO en de VN politiek zijn en niet onkwetsbaar.
Beiden pleiten voor bestuurlijke onafhankelijkheid van gedenkplekken: ze zouden apolitiek moeten blijven en onafhankelijk van kortetermijnpolitiek verhalen over de Holocaust en de slachtoffers moeten blijven vertellen, zodat de lessen uit het verleden bewaard blijven.