Garrie van Pinxteren zag China in veertig jaar tijd opengaan en weer dicht

In dit artikel:

Wanneer Garrie van Pinxteren in 1983 naar Beijing gaat om een jaar aan de theaterschool te studeren, is China nog diep getekend door de Culturele Revolutie. Buitenlandse studenten vormen een kleine, opvallende groep en leven strikt gescheiden van Chinese studenten. Bezoek is aan regels gebonden, bewakers houden toezicht en informatie over contacten kan tegen mensen worden gebruikt. Ook Van Pinxteren merkt dat een vriendschap tussen een Chinees en een buitenlander door de autoriteiten als verdacht kan worden gezien.

Op de theaterschool leert ze een lerares kennen met wie ze een intieme relatie begint. Ze ontmoeten elkaar zo onopvallend mogelijk, omdat de lerares vreest dat ze van spionage wordt beschuldigd als bekend wordt dat ze een buitenlandse vrouw thuis ontvangt. De verhouding blijft voor beiden moeilijk te definiëren. Van Pinxteren raakt verliefd en hoopt dat de lerares later met haar mee naar Nederland wil, terwijl de lerares zich niet openlijk aan de relatie wil binden.

Door haar komt Van Pinxteren achter de persoonlijke gevolgen van de Culturele Revolutie. De vader van de lerares was een gerespecteerd musicus die ooit in het buitenland optrad, maar tijdens politieke campagnes gedwongen werd tot zelfkritiek en vernederingen. Onder druk bekende hij zaken die hij niet had gedaan, waarna hij opnieuw werd gestraft. Hij houdt daar nachtmerries aan over. Zijn dochter verwijt hem dat hij zich niet krachtiger heeft verzet, terwijl Van Pinxteren hem vooral als een vriendelijke, getraumatiseerde man ziet.

Ook de oudere, autistische broer van de lerares is volledig afhankelijk van zijn familie. Omdat er geen passend onderwijs of goede voorzieningen zijn, bezorgt hij met een bakfiets souvenirs voor een fabriek. Wanneer de politie hem mishandelt omdat hij op een markt bonen heeft achtergelaten, blijkt hoe weinig mogelijkheden gewone burgers hebben om tegen machtsmisbruik op te treden. Zulke gebeurtenissen worden zo snel mogelijk verzwegen en vergeten.

De lerares vertelt daarnaast over haar oom, die tijdens de Koreaanse Oorlog naar de Amerikaanse zijde was overgelopen en in Taiwan terechtkwam. Zijn familie dacht jarenlang dat hij was omgekomen. Nadat China zijn beleid tegenover Taiwan veranderde, kon hij naar Beijing terugkeren. Om tegenover hem een gunstiger beeld van de welvaart in China te schetsen, kreeg de familie tijdelijk meubels en een televisie in huis. De episode laat zien hoe propaganda en politieke koerswijzigingen zelfs familiebanden beïnvloeden.

Van Pinxiteren ziet hoe angst, schaamte en onzekerheid het dagelijks leven bepalen. Mensen moeten voortdurend oppassen wat ze zeggen en emoties beheersen, omdat een ondoordachte uitspraak later politiek tegen hen kan worden gebruikt. De Culturele Revolutie is officieel voorbij, maar niet verwerkt: slachtoffers leven nog naast mensen die hen hebben verraden of mishandeld. Vrienden van de lerares vertellen ook hoe ze zelf ooit aan vervolging meededen en pas na een eigen val in ongenade begrepen wat ze anderen hadden aangedaan.

Via de lerares leert Van Pinxteren een groep kritische en loyale vrienden kennen. Onder hen zijn Xiao Xie, die haar tijdens de Culturele Revolutie hielp, een toneelschrijfster die nauwelijks nog werkt, een ondernemende bouwvakker en een jonge decorontwerper die later pretparken in China en de Verenigde Staten zal bouwen. Hun levens tonen zowel de beperkingen van het socialistische systeem als de veranderingen die na de Culturele Revolutie op gang komen. Er zijn banen zonder werkelijk werk, lage lonen en winkels vol goedkope plastic artikelen, terwijl goede schoenen en andere schaarse producten nauwelijks verkrijgbaar zijn. Met buitenlandse valuta kan Van Pinxteren in speciale winkels geïmporteerde goederen kopen, maar daardoor trekken ook mensen aan die vooral op filmrolletjes, koffie of geld uit zijn.

De vriendschappen veranderen haar beeld van China. Ze ontdekt dat Chinezen niet wezenlijk ongeschikt zouden zijn voor hechte vriendschappen of per definitie buitenlanders willen uitbuiten. Tegelijkertijd begrijpt ze beter waarom veel mensen zich afsluiten: politieke campagnes kunnen iedereen willekeurig treffen en privacy bestaat nauwelijks. Haar vrienden zijn juist kritisch geworden doordat ze hebben meegemaakt dat mensen en historische feiten van de ene op de andere dag van ‘goed’ naar ‘fout’ konden veranderen.

In 1985 helpt Van Pinxteren de lerares om met steun van haar ouders in Nederland te gaan studeren. Ze hoopt daar alsnog een open, gelijkwaardige relatie met haar op te bouwen. Een Oostenrijkse medestudent waarschuwt echter dat de lerares mogelijk vooral een uitweg uit China zoekt. Uiteindelijk gaat het samenwonen mis. De lerares wil geen relatie voortzetten, Van Pinxteren kan haar nieuwe vriend niet verdragen en zet haar uit huis. Haar ouders blijven de lerares wel financieel steunen.

Na haar terugkeer ervaart Van Pinxteren Nederland anders dan voorheen. De openheid, het belang dat Nederlanders hechten aan eerlijkheid en protest tegen onrecht voelen voor haar naïef na haar ervaringen in China. In Beijing heeft ze geleerd dat mensen zich juist moeten beheersen, informatie moeten verbergen en rekening moeten houden met willekeurige politieke vervolging. De relatie met de lerares eindigt in een persoonlijk drama, maar opent voor Van Pinxteren ook een blijvende toegang tot China en een dieper begrip van een land dat na de Culturele Revolutie nog altijd met angst, trauma en grote veranderingen worstelt.