Gaat IJsland bevriezen? Kwestie van nationale veiligheid voor regering

In dit artikel:

IJsland is het eerste land dat de mogelijke gevolgen van een verzwakking of stilstand van de Atlantische Meridionale Overturning Circulation (AMOC) als nationale veiligheidskwestie onderzoekt. De AMOC is een groot systeem van oceaanstromingen waartoe ook de Golfstroom behoort en dat warmte vanuit de tropen naar de Noord-Atlantische regio transporteert.

De zorgen bestaan al langer. Het VN-klimaatpanel voorspelde in 2007 dat de AMOC deze eeuw mogelijk met 30 procent zou afnemen. In 2018 waarschuwde het IPCC dat een sterke verzwakking of stilstand een serieuze bedreiging kan vormen. IJslandse klimaatwetenschappers drongen de afgelopen jaren bij de regering aan op actie. Een recente studie uit augustus 2025 versterkte de zorgen over de langetermijnrisico’s, zeker zolang de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen.

Minister van Klimaat Jóhann Páll Jóhannsson heeft de Nationale Veiligheidsraad opdracht gegeven scenario’s uit te werken voor het geval IJsland door zee-ijs wordt omringd. Het ministerie laat daarnaast een brede risicoanalyse uitvoeren. Een nationaal plan voor rampenrisico’s en de paraatheid van hulpdiensten moet volgens de huidige planning rond 2028 klaar zijn. De precieze inhoud wordt nog niet openbaar gemaakt.

Volgens klimaatonderzoeker Halldór Björnsson kan een volledige instorting van de AMOC de zomertemperatuur in IJsland met ongeveer 6 graden verlagen. Hoe groot de afkoeling in de winter zou zijn, is nog onduidelijk. Een gedeeltelijke verzwakking leidt niet meteen tot een sterke daling van de temperatuur: de huidige opwarming zou er vooral door worden afgeremd. Op dit moment warmt IJsland nog steeds op en krimpen de gletsjers.

Een stilvallende AMOC kan wel grote gevolgen hebben voor zee-ijs, scheepvaart, voedselvoorziening, ecosystemen en extreem weer. IJsland is voor veel goederen en een belangrijk deel van zijn voedsel afhankelijk van aanvoer over zee. In het verleden bereikte zee-ijs tijdens koude winters soms Reykjavik; de laatste keer was in 1979. Sindsdien is het ijs door de wereldwijde opwarming sterk teruggetrokken.

IJsland monitort het klimaat met ongeveer tweehonderd meetstations op land. Op zee zijn minder meetpunten beschikbaar. Wel wordt ten zuiden van IJsland een zogenoemde koude bubbel gemeten: het zeewater is daar 0,5 tot 1 graad kouder en zoeter geworden, waarschijnlijk door smeltwater uit Groenland.

Geothermische energie kan de kwetsbaarheid gedeeltelijk beperken. Daarmee kunnen kassen worden verwarmd en kan elektriciteit worden opgewekt. IJsland produceert al veel komkommers, sla en een deel van de tomaten en paprika’s zelf. Toch blijft het land afhankelijk van import, transport en stabiele ecosystemen. De minister benadrukt daarom dat regionale afkoeling geen voordeel is, maar een teken van een ontregeld klimaatsysteem. Volgens hem zijn snelle vermindering van de uitstoot, beter onderzoek en voorbereiding noodzakelijk.