Felle strijd in Italië om 'heel gevaarlijke' hervorming van de rechtspraak

In dit artikel:

Italië houdt dit weekend een historisch referendum over een grondwetswijziging van het gerechtelijk stelsel — het vijfde sinds de oprichting van de republiek. Er is geen opkomstdrempel; een simpele meerderheid van de uitgebrachte stemmen volstaat om de veranderingen door te voeren. Wat er precies op het spel staat: de scheiding van opleidings‑ en loopbaanpaden voor rechters en openbaar aanklagers, en een nieuwe manier van benoemen, promoveren en tuchtrechtspraak binnen de magistratuur.

Tot nu toe doorliepen rechters en aanklagers hetzelfde toelatingsexamen en konden zij tijdens hun loopbaan van rol wisselen. De hervorming maakt die paden definitief gescheiden — een systeem dat al in landen als Nederland bestaat — en introduceert aparte hoge raden voor rechters en aanklagers. Belangrijker nog voor critici is het voorstel voor de samenstelling van tuchtorganen: leden worden deels geloot uit lijsten die door het parlement worden aangeleverd, terwijl magistraten zelf straks veel minder invloed hebben op de selectie van hun toezichthouders.

Die wijziging heeft in korte tijd een felle tegenbeweging opgeroepen. Rechters en officieren van justitie, verenigd in campagneteams, vrezen dat het voorstel de politieke invloed op benoemingen en disciplinaire maatregelen vergroot en daarmee de onafhankelijkheid van de rechtspraak ondermijnt. Een rechter uit Genua waarschuwt dat dit kan leiden tot druk op rechters om uitspraken te maken die politici gunstig stemmen; tegenstanders noemen voorbeelden uit Polen en Israël als vergelijkbare trajecten die de rechtsstaat verzwakten.

Premier Giorgia Meloni presenteert de maatregel als broodnodige modernisering: het huidige systeem zou verouderd en inefficiënt zijn en openstaan voor vriendjespolitiek. Zij waarschuwt dat zonder hervorming ‘surrealistische vonnissen’ kunnen volgen — stellingnames die sommige kiezers hebben afgeschrikt en het referendum hebben veranderd in een vertrouwenstest voor haar kabinet. Net als bij het verloren referendum van premier Renzi in 2016 kan een nee een zware politieke nederlaag betekenen; Meloni zegt echter niet te zullen aftreden.