Felix Bohr laat zien hoe Hitler in zijn bunkercomplex steeds verder vervreemd raakte van de werkelijkheid

In dit artikel:

Historicus Felix Bohr reconstrueert in zijn boek *Voor de ondergang* het dagelijkse leven en de toenemende afzondering van Adolf Hitler in de Wolfsschanze, zijn geheime hoofdkwartier in Oost-Pruisen. Vanaf 1941 verbleef Hitler daar het grootste deel van de tijd, terwijl hij zich steeds minder in het openbaar vertoonde. De bunkerlocatie, tegenwoordig in het noordoosten van Polen, was tot voor kort veel minder onderzocht dan de Führerbunker in Berlijn en Hitlers verblijf op de Obersalzberg.

Bohr baseerde zich op nieuw bronnenmateriaal en bezocht het terrein zelf. De Wolfsschanze besloeg uiteindelijk ongeveer achthonderd hectare en was zwaar beveiligd met mijnen, tankgrachten, prikkeldraad en camouflage. Er stonden negentig gebouwen en ongeveer tweeduizend mensen werkten en woonden er, onder wie maar weinig vrouwen. Omdat er vaak weinig te doen was, verdreven veel medewerkers de tijd met drank en feesten. Hitler hield zich daarvan afzijdig en wandelde liever met zijn hond.

Het complex was aanvankelijk bedoeld als tijdelijke commandopost voor de oorlog tegen de Sovjet-Unie. Toen die oorlog veel langer duurde dan verwacht, groeide het uit tot een kleine, afgesloten wereld met onder meer een café, sauna, brouwerij, theehuis en bioscoop. Hitlers eigen vertrekken waren sober en koud: hij sliep op een veldbed, beschikte over een kleine privéruimte en werkte in een kille bunker waar hij dagelijks besprekingen hield. Volgens Bohr droegen de afgezonderde omgeving en de architectuur bij aan Hitlers radicalisering en vervreemding van de werkelijkheid.

Na de snelle overwinningen in Polen, Frankrijk en Nederland groeiden Hitlers zelfvertrouwen en grootheidswaan. Hij verwachtte in 1941 een snelle overwinning op de Sovjet-Unie en sprak al vroeg over de vernietiging van het joodse vraagstuk in de veroverde gebieden. Toen zijn slecht bevoorrade legers in de Russische modder vastliepen, bleef hij echter vasthouden aan totale overwinning. Ook na de Duitse nederlaag bij Stalingrad in februari 1943, waarbij honderdduizenden soldaten omkwamen, gaf hij vooral generaals de schuld en weigerde hij terugtrekking of capitulatie te overwegen.

Hitler kreeg de oorlog steeds meer voorgeschoteld als een abstract spel op kaarten en schermen en sloot zich af voor de menselijke gevolgen. Tijdens de slag om Stalingrad liet hij zelfs de gordijnen van zijn trein sluiten toen naast hem een transport met uitgemergelde frontsoldaten stopte. Ook bezocht hij nooit een vernietigingskamp, hoewel miljoenen mensen door zijn beleid werden vermoord. In november 1944 was hij lichamelijk en geestelijk zwaar achteruitgegaan, mede door medicijn- en hormoongebruik, Parkinson en ondervoeding. De Wolfsschanze werd begin 1945 opgeblazen; de ruïnes trekken inmiddels jaarlijks zo’n 350.000 toeristen, onder wie ook liefhebbers die historische scènes naspelen.