Extremisme-expert over azc-rellen: 'Er zit niet altijd een ideologie achter deze racistische uitbarstingen'

In dit artikel:

Nikki Sterkenburg, bijzonder hoogleraar onderzoeksjournalistiek aan de Vrije Universiteit en consultant nationale veiligheid bij Berenschot, waarschuwt dat de recente onlusten rond asielopvang niet eenvoudigweg de opmars van een goed georganiseerde extreemrechtse beweging betekenen. Haar opmerkingen komen naar aanleiding van een bijeenkomst donderdagavond in Utrecht onder het motto "vluchtelingen welkom", en de eerdere rellen bij een noodopvang in Loosdrecht.

Volgens Sterkenburg is de groep die bij zulke incidenten aanwezig is flink uiteenlopend: buurtbewoners, mensen uit omliggende dorpen, rellen makende jongeren, losse voetbalhooligans en enkele bekende rechts-extremistische personen. Dat sommige deelnemers extreemrechtse leuzen scanderen, bewijst niet dat er sprake is van centrale coördinatie of een samenhangende organisatie met echte slagkracht. Wel is er een duidelijk patroon: een samenvloeien van politieke en maatschappelijke onvrede met diepgewortelde vormen van racisme.

Een belangrijk zorgpunt is de normalisering van geweld en haatdragende uitspraken. Sterkenburg verwijst naar eerdere rellen (zoals op het Malieveld) en naar uitspraken van voormalige AIVD-topman Erik Akerboom over tribaal gedrag: geweld lijkt na confrontaties enigszins routine te worden. Ook sociaal-politieke signalen versterken dit: waar vroeger extremistische standpunten breed werden afgewezen, klinkt nu vaker begrip of relativering vanuit sommige politici, waardoor maatschappelijke remmingen verdwijnen.

Historische patronen spelen volgens haar een rol. Onderzoekers zoals Rob Witte laten zien dat racistische incidenten in Nederland al decennia terugkomen, maar vaak niet als structureel probleem op de politieke agenda belanden. De huidige situatie is eerder een veenbrand die af en toe oplaaft dan het plotselinge oprukken van één beweging.

Sterkenburg bekritiseert ook media-aandacht die suggesties van georganiseerde extreemrechtse coördinatie overdrijft; dat vergroot het fenomeen onterecht. Wat wel werkt, zegt ze, is directe sociale respons: mensen reageren eerder op oproepen of correcties van mensen die ze kennen en vertrouwen dan op massale tegendemonstraties. Tegen gesloten oplossingen pleit ze: niet strafrechtelijk vervolgen om meningen noch totale sociale uitsluiting, maar meer normeren en tegengas geven in alledaagse situaties zodat racistische en geweldverheerlijkende houdingen weer sociaal kostbaar worden.

Kortom: er is geen eenduidige, strak geleide extreemrechtse opmars, maar wel een verontrustende normalisering van vijandigheid en geweld die om breed maatschappelijk antwoord vraagt.