Europese universiteiten blijven samenwerken met aan het leger gelinkte Israëlische partners

In dit artikel:

Europese universiteiten blijven samenwerken met Israëlische instellingen en bedrijven die banden hebben met de defensiesector, ondanks publieke toezeggingen om zulke samenwerkingen vanwege de oorlog in Gaza op te schorten of te beëindigen. Dat blijkt uit onderzoek van Investigate Europe en Reporters United.

In Spanje, Nederland, Italië en België doen 34 universiteiten mee aan 38 nieuwe Horizon Europe-projecten met Israëlische partners uit of rond de defensiesector. Voor deze projecten is 15 miljoen euro Europese financiering beschikbaar. Zes projecten hebben volgens de onderzoekers mogelijk een ‘dual-use’-karakter: de resultaten kunnen zowel civiel als militair worden gebruikt. In het bredere Horizon Europe-programma zijn 386 Europese hogeronderwijsinstellingen betrokken bij 205 projecten met organisaties die banden hebben met defensie of militaire technologie. Israëlische instellingen nemen in totaal deel aan 793 van de 19.203 ondertekende projecten.

Voorbeelden laten zien hoe eerdere beloften in de praktijk worden afgezwakt. De Universiteit Paris-Saclay besloot na een ethisch advies niet zelfstandig tot opschorting over te gaan, mede omdat het Franse ministerie stelde dat universiteiten niet op eigen initiatief internationale samenwerkingen ter discussie moeten stellen. De universiteit werkt mee aan zes Horizon-projecten met Israëlische defensiepartners. Een daarvan, STARLight, ontwikkelt technologie voor zeer nauwkeurige omgevingsanalyse en doelbepaling; vergelijkbare technologie zou door het Israëlische leger in Gaza zijn gebruikt.

Ook in Nederland blijven samenwerkingen bestaan. De Rijksuniversiteit Groningen kondigde aan het project REACT met het Israëlische Technion op te schorten, maar beëindigde uiteindelijk alleen het directe contact en bleef formeel partner. De universiteit wacht nog op advies over de samenwerking. De TU Eindhoven zet het project eveneens voort en wil de relatie met Technion laten beoordelen door een commissie. Daarnaast werken onder meer de Universiteit van Amsterdam, TU Delft, Radboud Universiteit en Tilburg University in andere lopende Europese projecten samen met Technion. Sommige daarvan lopen nog tot 2029. De Universiteit van Amsterdam zegt dat een tussentijdse terugtrekking grote gevolgen zou hebben voor onderzoek, onderzoekers en de universiteit.

Ook Bologna veranderde van koers. De Italiaanse universiteit had aangekondigd nieuwe dual-use-projecten met Israëlische partners niet goed te keuren en bestaande samenwerkingen op te schorten. Na een juridische analyse van contractuele verplichtingen en mogelijke kosten besloot zij toch mee te doen aan nieuwe projecten. In het AI-project NeAIxt is Bologna partner van het Israëlische halfgeleiderbedrijf Weebit Nano, dat technologie ontwikkelt voor onder meer luchtvaart, ruimtevaart en defensie.

De Universiteit van Granada sloot zich in 2025 aan bij PROACTIF, een project voor onbemande lucht- en grondvoertuigen met het Israëlische bedrijf Mellanox en Europese defensiebedrijven Safran en Leonardo. Granada had eerder aangekondigd samenwerkingen met Israël op te schorten. De universiteit verdedigt deelname door te stellen dat Mellanox inmiddels eigendom is van het Amerikaanse Nvidia, hoewel het bedrijf in de Europese projectdatabase nog als Israëlisch staat geregistreerd. Mellanox-technologie wordt onder meer gebruikt door defensieklanten, waaronder Israel Aerospace Industries.

Universiteiten voeren verschillende redenen aan om lopende projecten niet te verlaten. Nieuwe samenwerkingen zijn vaak al formeel vastgelegd voordat de boycots werden aangekondigd. Daarnaast vrezen instellingen juridische claims, terugbetaling van subsidies, reputatieschade en verlies van toekomstige Europese financiering. De Universiteit Gent schatte dat eenzijdige terugtrekking uit Horizon-projecten tientallen miljoenen euro’s kan kosten. Gent wist zich in maart wel uit één project terug te trekken nadat een vervangende partner was gevonden en het consortium instemde; voor vijf andere projecten lopen procedures.

Volgens onderzoekers spelen naast ethische bezwaren ook financiële belangen een rol. Universiteiten kampen met dalende overheidsfinanciering en inschrijvingen en zijn voor onderzoek sterk afhankelijk van bestaande Europese consortia. Studentenorganisaties verwijten universiteiten daarom een ondoorzichtig beleid: instellingen kondigen een stop aan, maar blijven via andere projecten samenwerken.

De Europese Commissie zegt dat verzoeken om Israëlische deelname te beëindigen per geval worden beoordeeld. Alle deelnemers moeten volgens de Commissie voldoen aan ethische beginselen en nationale, Europese en internationale wetgeving. Wel erkent zij dat projectresultaten later kunnen worden doorontwikkeld tot dual-use-technologie. Studenten en belangenorganisaties roepen universiteiten op hun beloften na te komen en samenwerkingen met instellingen die aan de oorlog in Gaza zijn gelieerd daadwerkelijk te beëindigen.