Europa's grootste kerncentrale is breekpunt voor Poetin én Zelensky
In dit artikel:
Dit weekend hervatten Rusland, Oekraïne en bemiddelaar Verenigde Staten onderhandelingen over een vredesregeling, maar dat proces zit vast op drie hoofdpunten: het territoriale geschil (waarbij Rusland meer grondgebied opeist dan het daadwerkelijk controleert), de veiligheidsgaranties die Oekraïne eist om toekomstige aanvallen te voorkomen, en de volgorde van een wapenstilstand ten opzichte van een definitieve deal.
Een van de meest explosieve knelpunten is de kerncentrale van Zaporizja, de grootste kerncentrale van Europa met zes reactoren en een capaciteit van ongeveer 6 gigawatt — voor de oorlog goed voor circa 20–25% van Oekraïnes elektriciteit. Russische troepen veroverden de site op 4 maart 2022 na zware gevechten en brand, een uniek precedent: nooit eerder werd een operationele kerncentrale in een oorlogstijd ingenomen. De centrale ligt sindsdien in door Rusland bezet gebied, dicht bij de frontlinie.
Sinds 11 september 2022 is de laatste reactor stilgezet; de centrale levert al ruim drie jaar geen stroom meer. Zowel Rusland als Oekraïne beschuldigen elkaar van aanvallen op de site, het doorsnijden van hoogspanningskabels en het beschadigen van de nabijgelegen Kakhovka-dam, die ook van belang is voor koelwater. Technici van beide zijden hebben onder uitzonderlijk moeilijke omstandigheden reparaties verricht en noodstroomvoorzieningen (dieselgeneratoren) ingezet om oververhitting en een mogelijke kernsmelting te voorkomen. Internationale toezichthouders, met name het IAEA, hebben herhaaldelijk gewaarschuwd dat de situatie fragiel blijft.
De centrale functioneert nu in een soort “slaapstand”: koelsystemen en monitoring werken volgens de Nederlandse kernwaakhond (ANVS), maar militaire activiteiten in de directe omgeving maken alles kwetsbaar. Veel hoogspanningsleidingen die voor de oorlog verbindingen boden, zijn beschadigd; van de tien lijnen zijn er nog maar twee operationeel, onvoldoende om reactoren veilig te herstarten. Een herstart zou grote, grondige tests en onderhoud vergen om kleine defecten — die in een kerninstallatie grote risico’s kunnen vormen — uit te sluiten.
Strategisch heeft de centrale grote waarde. Voor Rusland kan hernieuwde levering stabiliteit en legitimiteit in bezette gebieden creëren; ook de Verenigde Staten en westerse bedrijven zien potentieel in de enorme hoeveelheid stroom (bijvoorbeeld voor datacenters). Rusland verklaarde vorig jaar niet van plan te zijn het complex terug te geven, maar onder internationale druk is er volgens berichten een voorstel geopperd om de opgewekte elektriciteit tussen Oekraïne en Rusland te verdelen — een idee dat politiek en technisch zeer kwetsbaar lijkt.
Kortom: Zaporizja is zowel een energie- als een geopolitieke inzet in het overleg, met blijende risico’s voor veiligheid en milieu zolang de site in een oorlogszone blijft.