Er zijn ook Nederlanders onder een groep IS-gevangenen die uit Syrië naar Irak is verplaatst: 'Misschien wordt hij binnenkort geëxecuteerd'
In dit artikel:
Hun zoon en broer is al jaren spoorloos nadat hij in 2014 naar het toenmalige IS-kalifaat in Syrië vertrok. De familie ontving lange tijd af en toe een brief via het Rode Kruis toen hij in een Syrische gevangenis zat, maar sinds begin deze maand is hun contact verbroken door gevechten in Noordoost-Syrië. Tijdens die gevechten – tussen het Syrische regeringsleger en door Koerden geleide SDF-milities – verlieten Koerdische bewakers meerdere detentiecentra. Het Amerikaanse leger zegt uit veiligheidsredenen circa 5.700 vermoedelijke IS-strijders naar gevangenissen in Irak te hebben overgebracht; Irak meldt dat onder de overgebrachte gevangenen ook personen met Nederlandse nationaliteit zitten.
De onzekerheid over het lot van Nederlandse Syriëgangers is groot. De Iraakse Hoge Raad voor de Rechtspraak noemde vorige week Syrische, Duitse en Nederlandse nationaliteiten onder de nieuwe gevangenen; Nederlandse veiligheidsdiensten (NCTV) meldden eind 2023 nog dat ongeveer vijftien Nederlandse mannen ooit in Syrië waren vastgezet. Familieleden krijgen geen bevestiging van plaatsing of aankomst: lijsten met vermeende namen en nationaliteiten circuleerden deze week in Iraakse media, maar hun echtheid werd betwijfeld.
De familie had gepland begin februari naar Syrië af te reizen om hem te bezoeken. Die plannen vielen echter in duigen door de snelle escalatie van de gevechten. Het gezin is bang dat hun zoon naar Irak is overgebracht, waar Syriëgangers vaker streng worden behandeld en waar de doodstraf nog wordt voltrokken. De vader wijst erop dat niet iedereen die naar het kalifaat ging, automatisch aan oorlogsmisdaden heeft deelgenomen en eist dat iedereen recht heeft op een eerlijk proces; „Laat het rechtsproces zijn werk doen”, zei hij tegen de krant.
Internationaal klinkt druk op landen om hun burgers terug te halen. Amerikaanse politici en Irak zelf spoorden lidstaten aan repatriëring te regelen zodat verdachten in eigen land berecht kunnen worden. Tegelijk maakte Irak bekend een speciaal gerechtelijk orgaan op te richten om buitenlandse terreurverdachten zelf te berechten. Amnesty International waarschuwt daartegenover dat rechtszaken in Irak de afgelopen jaren geplaagd waren door ernstige mensenrechtenschendingen: vermeende marteling, gedwongen bekentenissen en veel veroordelingen tot de doodstraf. In het verleden zijn honderden terreurverdachten geëxecuteerd; buitenlandse regeringen konden soms via diplomatie ingrijpen — zoals Frankrijk bij elf veroordeelde burgers in 2019 — maar die invloed is niet gegarandeerd.
De omstandigheden in Iraakse gevangenissen vormen volgens mensenrechtenorganisaties een extra risico. Ze zijn zwaar overbevolkt (rapporten spreken van 300 procent bezetting), cellen zijn veel te klein voor het aantal gedetineerden, er is een tekort aan slaapplaatsen, medische zorg en soms voedselveiligheid. Ziekten als tuberculose circuleren en families melden verrot eten met maden. De Nasiriyah-gevangenis, waar ter dood veroordeelden terechtkomen, draagt de bijnaam ‘Al-Hoet’ — wie daar eenmaal binnenkomt, komt er volgens ervaring zelden meer uit.
In Den Haag speelt een politieke discussie over terughalen van Syriëgangers. D66 pleitte eerder voor repatriëring en berechting in Nederland; CDA en VVD hebben traditioneel de voorkeur voor berechting in de regio en benadrukken dat terroristen niet mogen terugkeren zonder adequate waarborgen. Wel werden in 2021, 2022 en 2024 al enkele vrouwelijke Syriëgangers met hun kinderen naar Nederland gehaald.
De persoonlijke achtergrond van de vermiste man maakt het verhaal schrijnender: als student raakte hij bevriend met een stel dat hij mogelijk via de moskee ontmoette en vertrok samen met hen richting Syrië. In het kalifaat trouwde hij en kreeg een kind; zijn vrouw, een Amerikaanse, is inmiddels terug in de Verenigde Staten. De vader hoopt dat Nederland zijn verantwoordelijkheid neemt en zijn zoon terughaalt of in elk geval consulaire en juridische bijstand verleent. Families wachten nu kruislings op bevestiging of hun geliefden in Irak, nog steeds in Syrië, of elders verblijven, terwijl de internationale en juridische onzekerheid snel toeneemt.