Er verandert nooit iets... Of...

In dit artikel:

Een makelaar van Gooiland Makelaardij beschreef in 1990 een razend vastgoedklimaat waarin kopers zelfs bij dure huizen met contant geld kwamen aanzetten — een observatie die verrassend actueel klinkt, maar afkomstig is uit een zesendertig jaar oud artikel van Elsevier. Destijds bestond de euro nog niet en waren internet en mobiele telefonie juist niet gemeengoed, maar de beleving van welvaart, handelswoede en marktgedrag blijkt weinig veranderd.

De tekst springt heen en weer tussen verleden en heden om te laten zien dat veel maatschappelijke patronen zich herhalen: dezelfde politieke acteurs, vergelijkbare conflicten en slechts geleidelijke nieuwkomers in de vorm van milieukwesties. Zelfs wetenschappelijke zekerheden blijken veranderlijk; als voorbeeld wordt genoemd dat metingen (zoals gammaflitsen in 2006) vragen opriepen bij Einsteins kosmologische constante en de betekenis van tijd zelf.

Futurist Chriet Titulaer komt terug als tijdgenoot die technologische vooruitgang voorspelde: pratende zakrekenmachines, sprekende chips in auto’s en vroege vormen van voicemail en thuiswinkelen. In de jaren tachtig experimenteerden warenhuis Vroom & Dreesmann en anderen met een “beeldplaat” — een voorloper van digitale catalogi waarop klanten producten konden kiezen en laten bezorgen. Veel van die ideeën kwamen uit als miskleunen (voicemail-demo’s mislukten, beeldplaten verdwenen), maar de kernvoorspelling — telewinkelen — is werkelijkheid geworden.

De reflectie is dubbelzinnig: energieke vernieuwing leidde tot praktische veroveringen (e-commerce), maar ook tot ongewenste neveneffecten zoals de ontwrichting van winkelstraten en milieuvragen rond bezorging en verpakkingsafval. Tegelijk zijn maatschappelijke en technologische verschuivingen minder radicaal dan vaak gedacht; sommige trends keren terug in herkenbare vormen.

Kortom: wat in de late twintigste eeuw als toekomstmuziek klonk — of als toevalstreffer — blijkt nu ingebakken in het dagelijks leven. Voorspellingen waren nooit helemaal foutloos, maar veel van de ooit futuristische ideeën veranderden de samenleving op manieren die zowel gewenst als problematisch zijn.