'Er is geen rechts-extremistische organisatie die azc-rellen aanstuurt,' zegt extremisme-expert Nikki Sterkenburg

In dit artikel:

Na de ongeregeldheden rond azc’s en de geplande demonstratie ’Vluchtelingen welkom’ in Utrecht plaatst extremisme-expert Nikki Sterkenburg de recente opstootjes in perspectief: er is iets mis, maar dat betekent niet automatisch dat er een goed georganiseerde extreemrechtse beweging achter zit. Sterkenburg (41), bijzonder hoogleraar onderzoeksjournalistiek aan de VU en adviseur nationale veiligheid, waarschuwt voor verwarring tussen chaotische volkswoede en formele organisatie. Ze stelt dat veel deelnemers een losse, uiteenlopende samenstelling vormen: buurtbewoners, mensen uit omliggende dorpen, rellen makende tieners, freelance voetbalhooligans en een paar bekende figuren uit rechts-extremistische kringen. Samen creëren zij een “perfecte storm” van onvrede en diepgeworteld racisme.

Belangrijke context is dat dit soort bijeenkomsten niet per se gecoördineerd worden door één centrale groep; er zijn sporadische connecties met eerdere protesten (zoals coronademonstraties) en nieuwe labels of kanalen, maar geen bewezen centrale sturing of systematische slagkracht. Wel ziet Sterkenburg een zorgwekkende normalisering van geweld en haatdragende opvattingen: waar extremistische uitspraken vroeger vaker sociaal werden afgewezen, ontbreekt nu regelmatig de maatschappelijke normering. Haar kernformule: “Er wordt niet meer genormeerd.”

Historisch en politiek verwijst ze naar continuïteit in racistisch geweld sinds de jaren vijftig en naar politieke ontwikkelingen die het draagvlak voor harde retoriek hebben vergroot (voorbeeld: uitspraken van Geert Wilders en het veranderende publieke klimaat sinds 2014). Ook bestuurlijke reacties hebben vaak gemist om structureel probleem op de agenda te zetten, aldus Sterkenburg. Ze benadrukt dat het probleem breder is dan een handvol activisten: politici die begrip tonen voor de boosheid dragen bij aan legitimatie van verontwaardiging die kan omslaan in geweld.

Sterkenburg bekritiseert de media-aandacht die soms de indruk wekt van een goed georganiseerde extreemrechtse coördinatie; volgens haar vergroot herhaald beeldgebruik het fenomeen. Wat wél effect heeft om mensen terug te dringen, is sociale druk vanuit directe netwerken: aanspreken door vrienden, familie en buren heeft meer impact dan tegendemonstraties alleen. Ze is geen voorstander van strafrechtelijke vervolging van opvattingen of van sociaal isolement, maar pleit juist voor actief tegenspreken en het herstellen van maatschappelijke normering om verdere escalatie te voorkomen.