Energiebedrijven profiteren wel van de oorlog in Iran. Kunnen we iets afpakken van die miljardenwinsten?
In dit artikel:
Energiebedrijven hebben door de oorlog rond Iran en de verstoring van de Straat van Hormuz flink extra winst geboekt en die hogere opbrengsten komen bij consumenten terecht via hogere brandstof- en energieprijzen. Shell rapporteerde in het eerste kwartaal ongeveer een miljard euro meer winst dan een jaar eerder; ook Total en BP profiteerden. De hogere kosten treffen vooral kwetsbare groepen, zowel direct aan de pomp als later via duurdere producten.
Drie noordelijke energiedeskundigen beschrijven de politieke en economische dilemma’s rond het afromen van die windfall-winst. Wytze van der Gaast (lector Economische Vraagstukken binnen de Energietransitie, Hanze) vindt tijdelijke heffingen verdedigbaar en meent dat er politiek draagvlak voor is, maar waarschuwt dat langdurige belastingen marktverstorend werken: bedrijven kunnen wegtrekken, duurzame investeringen afremmen en rendementen van pensioenfondsen drukken.
Een praktische complicatie is dat veel olie- en gasmultinationals hun hoofdkantoren niet in Nederland hebben, waardoor Nederland weinig vat heeft op hun wereldwijde winst. De overheid kan vooral handelen door winsten uit binnenlandse energiewinning te belasten — bijvoorbeeld gas uit kleine Noordzeefvelden of opbrengsten uit offshore wind — maar dat dringt volgens Martien Visser (emeritus lector Energie & Netwerken, Hanze) op gespannen voet met het investeringsklimaat. Hij benadrukt bovendien de asymmetrie: in goede tijden roomt de staat af, maar bij prijsinstortingen blijven bedrijven vaak zelf opdraaien voor verliezen, wat innovatie en noodzakelijke investeringen kan schaden.
Jilles van den Beukel (The Hague Centre for Strategic Studies, voormalig Shell) wijst erop dat veel extra winsten naar bedrijven buiten Nederland vloeien (Midden-Oosten, VS, Rusland) en dat de structurele remedie de versnelling van de energietransitie is. Nederland probeert wel de binnenlandse winning op kleine velden op peil te houden, maar dat beperkt slechts in beperkte mate de productieafname.
Alle experts pleiten bij voorkeur voor Europees gecoördineerde maatregelen om winstverschuivingen binnen Europa te voorkomen. Afgeroomde opbrengsten zouden via een Europees fonds kunnen worden ingezet voor hulp aan kwetsbaren of stimulering van hernieuwbare energie.