En toch valt er veel te leren van Hongarije
In dit artikel:
Centraal-Europa fungeert volgens het artikel als het geheugen van Europa: een regio die door haar geschiedenis vasthoudt aan traditie, gemeenschapszin en christelijke wortels. Vanuit veel West-Europese kringen wordt die regio echter vaak als achtergebleven en autoritair beschouwd — een beeld dat de laatste jaren versterkt is door politieke manifestaties zoals de conservatieve CPAC-conferentie in Hongarije, waar Viktor Orbán een centrale rol vervult en politici als Geert Wilders spreken. Dat leidde ook tot frustratie in hoofdsteden en Brussel, vooral toen Orbán een lening van 90 miljoen euro aan Oekraïne wist te blokkeren; de aankomende verkiezingen in landen als Hongarije worden daarom nauwlettend gevolgd.
De historicus Luka Ivan Jukic stelt dat Centraal-Europa een eigen beschavingsidee heeft dat in het Westen grotendeels verloren is gegaan. Waar West-Europees liberalisme de nadruk legt op individuele rechten en abstracte ideologieën, is in Centraal-Europa volgens Jukic nog een concrete collectieve identiteit aanwezig, gevormd door christelijke tradities, historische continuïteit en een gevoel van belichaamde gemeenschap. Die houding wortelt in eeuwenlange kwetsbaarheid: zoals Milan Kundera en Timothy Snyder (met zijn “Bloedlanden”) laten zien, bevond de regio zich herhaaldelijk op de grens tussen grootmachten en leed onder binnendringende machten — een geschiedenis die maakt dat cultuur en traditie extra scherp worden bewaakt.
Toch is deze waardering van christelijke identiteit geen vrijbrief voor politieke onkritische steun aan leiders als Orbán. Politiek-theoloog Jonathan Chaplin waarschuwt dat het vervlechten van kerk en staat de geloofwaardigheid van religie kan ondermijnen, vooral wanneer dat samengaat met autoritaire praktijken. Daarmee komt een fundamentele vraag naar voren die het debat in Europa doortrekt: moet religie de identiteit van een natie vormgeven, of juist fungeren als een morele, kritische stem binnen een pluralistische samenleving?
Het artikel zet die vraag in historisch-theologisch perspectief: Augustinus zag altijd spanning tussen het goddelijke en het aardse, Thomas van Aquino geloofde meer in staatsbescherming van een goddelijke orde, en Calvijn en Kuyper boden verschillende routes omtrent de relatie tussen religie en publieke macht. Die tegenstelling is ook terug te zien in Nederlandse partijen: SGP en ChristenUnie vertegenwoordigen aan weerszijden van dat spectrum varianten van christelijke politiek. De uitdaging is volgens de auteur om een koers te vinden die kritisch is op secularisme én waakzaam tegenover autoritarisme — een vorm van christelijk-politieke praktijk die democratie bevordert zonder nationalistische omvorming van religie.
Kortom: Centraal-Europa biedt belangrijke inzichten en waarschuwingen voor heel Europa. De regio laat zien waarom traditie en collectieve identiteit nog relevant zijn, maar maakt tegelijkertijd duidelijk welke gevaren er ontstaan wanneer religie te nauw met staatsmacht wordt verbonden. Het is precies daarom dat Europese politiek en kiezers best geconcentreerd naar de ontwikkelingen in Centraal-Europa kijken — om te leren welke vormen van christelijke politiek vruchtbaar zijn en welke schadelijk.