Emotie boven rede: hoe de boze kiezer in Duitsland vooral troost wil

In dit artikel:

De Duitse deelstaatverkiezingen van 2026 tonen volgens de auteur een ingrijpende verschuiving in het politieke landschap. Bij vijf verkiezingen verdubbelde de uiterst rechtse AfD telkens minstens haar resultaat van vijf jaar eerder: ze behaalde 18,8 procent in Baden-Württemberg, 20 procent in Rijnland-Palts, 43,8 procent in Saksen-Anhalt, 38,2 procent in Mecklenburg-Voor-Pommeren en 16,3 procent in Berlijn. Vooral in het oosten boekte de partij historische successen. In Saksen-Anhalt miste ze nipt een absolute meerderheid, terwijl ze in Mecklenburg-Voor-Pommeren haar beste resultaat ooit behaalde.

Tegelijk werden de traditionele regeringspartijen CDU en SPD zwaar afgestraft. De SPD zakte in Baden-Württemberg naar 5,5 procent en de CDU in Mecklenburg-Voor-Pommeren naar 4,9 procent, onder de kiesdrempel. Daardoor zit de CDU daar voor het eerst in haar geschiedenis niet in het deelstaatparlement. De twee partijen die Duitsland sinds de Tweede Wereldoorlog grotendeels hebben bestuurd, blijken steeds minder in staat kiezers aan zich te binden.

De auteur ziet daarin een breuk met de naoorlogse Duitse politieke cultuur, die lang werd gekenmerkt door stabiliteit, voorzichtigheid en rationeel bestuur. Een groeiend deel van de bevolking voelt zich volgens hem niet langer geremd door het verleden, maar kijkt boos naar problemen zoals migratie, economische stagnatie, stijgende kosten en identiteitskwesties. Die onvrede geeft ruimte aan partijen met radicale oplossingen en emotionele retoriek. De AfD wordt bovendien steeds radicaler; afdelingen in onder meer Thüringen en Saksen-Anhalt worden door de binnenlandse veiligheidsdienst als extreemrechts gevolgd.

Ook links won terrein. In Berlijn werd Die Linke de grootste partij, met meer dan een kwart van de stemmen. De partij pleit onder meer voor onteigening van privébezit om de woningcrisis aan te pakken. Tegelijk bestaat binnen de Berlijnse afdeling een uitgesproken antisemitische vleugel, die de Hamas-aanval van 7 oktober 2023 niet als terrorisme erkent. Dat weerhield kiezers er niet van Die Linke de overwinning te bezorgen, hoewel zulke standpunten samenwerking met SPD en Groenen bemoeilijken.

De AfD zal waarschijnlijk niet gaan regeren, omdat de andere partijen een cordon sanitaire rond haar handhaven. Daardoor kan ze oppositie blijven voeren en zich blijven profileren als alternatief voor de gevestigde politiek. Die Linke heeft in Berlijn meer bestuurlijke mogelijkheden, maar ook daar staan ideologische verschillen met SPD en Groenen een snelle regeringsvorming in de weg.

De nederlagen treffen vooral bondskanselier Friedrich Merz en de CDU. Merz werd bij de laatste Bondsdagverkiezingen nog gezien als de politicus die de Duitse economie zou herstellen. Zijn oproep om harder te werken en zijn soms botte stijl vallen echter slecht bij een bevolking die de gevolgen van economische hervormingen direct voelt, terwijl eventuele voordelen pas later zichtbaar worden. Na de verkiezingen in Saksen-Anhalt erkende Merz dat zijn partij kiezers onvoldoende emotioneel bereikt.

Toch kondigde de kanselier na de laatste exitpolls aan aan te blijven en zijn hervormingen voort te zetten. Een opvolging is ook praktisch moeilijk: Merz zou zelf moeten opstappen, waarna CDU/CSU een kandidaat moet vinden die bovendien een meerderheid in de Bondsdag krijgt en door coalitiepartner SPD wordt gesteund. Een leiderschapsstrijd zou het beeld versterken van een politiek die vooral met zichzelf bezig is.

Volgens de auteur is blijven zitten daarom voorlopig de minst slechte keuze voor Merz. Hij moet hopen dat zijn hervormingen vóór de verkiezingen van 2029 resultaat opleveren en dat de publieke woede afneemt. Maar economische verbeteringen volstaan mogelijk niet: de klassieke partijen zullen kiezers niet alleen rationele oplossingen, maar ook erkenning en emotionele steun moeten bieden.