Elektromagnetische wapens die vanaf een afstand 'hersenen koken': goede reclame in oorlogstijd, of zou zoiets echt kunnen?
In dit artikel:
„Je kunt van een afstand wel iemands hersenen koken hoor, dan komt er wel bloed uit.” Met die pittige zin illustreert een hoogleraar de publieke verbeelding rond het Havana-syndroom: een bonte verzameling van gehoorverlies, misselijkheid, hoofdpijn, geheugenproblemen en vreemde geluiden die sinds 2016 door Amerikaanse diplomaten en geheimagenten in verschillende landen wordt gemeld. De naam verwijst naar de eerste meldingen op de ambassade in Havana, maar soortgelijke meldingen kwamen later uit China, Georgië, Litouwen, Vietnam, India, Colombia, Duitsland, Oostenrijk — en de verdenking duikt recent opnieuw op in Noorwegen en Venezuela.
Wouter Serdijn, hoogleraar bio-elektronica aan de TU Delft, legt uit waarom technische uitleg al snel op beperkingen stuit: om hersenen of weefsel op afstand zodanig te beïnvloeden heb je enorme hoeveelheden energie en flink wat apparatuur nodig. Er is tot nu toe geen eenduidig, reproduceerbaar bewijs van een wapen dat de beschreven, soms dramatische symptomen veroorzaakt. MRI-onderzoeken en andere medische onderzoeken vonden geen blijvende, detecteerbare schade die eenduidig wijst op een extern gericht aanvalswapen.
Toch bestaan er fysische mechanismen die sommige klachten kunnen verklaren. Het zogenoemde microwave auditory effect (Frey-effect) kan bijvoorbeeld tweedehands een geluid in iemands hoofd opwekken: korte pulsen van gepulseerde microgolven warmen weefsel licht op, veroorzaken minieme uitzetting en zo een drukgolf die via botgeleiding in het binnenoor wordt gehoord — anderen in de ruimte horen niets. Zulke pulsen zijn technisch realiseerbaar, maar om ze met voldoende kracht en precisie op afstand te richten is bundeling (beamforming) en veel vermogen nodig. Microgolven waaieren snel uit; zonder grote, opvallende apparatuur of zeer nabij plaatsen zijn effecten snel te klein.
Andere mogelijkheden die deskundigen noemen: ultraklanken (waarbij twee hoge frequenties een lagere, hoorbare verschiltoon kunnen creëren), infrasoon of hoorbaar lawaai (zoals long-range acoustic devices die irritante tonen produceren) en gerichte infraroodverwarming. Elk van deze methoden heeft praktische bezwaren: ultraklank verplaatst zich slecht door vrije lucht, geluidsgolven zijn moeilijk te richten zodat alleen één persoon ze hoort, en temperatuurbeïnvloeding vereist bundeling en veel vermogen — bij het hoofd is de schedel bovendien een barrière, waardoor sommige onderzoekers speculeren dat aanvallen op de hals meer effect zouden hebben als bloeden optreedt.
De onderzoeken naar de AHI’s (Anomalous Health Incidents) zijn verdeeld. In 2019 werden sommige gevallen als massahysterie afgedaan; de CIA stelde in 2022 dat veel meldingen met stress of andere gezondheidsproblemen te verklaren waren; en een uitgebreid NIH-onderzoek in 2024 concludeerde dat er mensen met ernstige klachten zijn, maar zonder aantoonbare blijvende pathofysiologische veranderingen die op een extern wapen wijzen. Er circuleerden ook minder geloofwaardige berichten: een vaag verslag uit Caracas over Amerikaanse gijzeling en ‘fluittonen’ met bloedingen ging viraal, maar de bron is onzeker; een gerucht over een Noorse onderzoeker die zichzelf testte met microgolven is even diffuus.
Politiek en militair wordt het wel serieus genomen: het Pentagon verplaatste het dossier naar een onderzoeksafdeling en er zijn onduidelijke berichten dat de VS miljoenen betaalden om apparatuur te verwerven die neurologische effecten zou veroorzaken. Namen als de vermeende ‘discombobulator’ en publieke opschepperij versterken de mythevorming. Tegelijkertijd groeit de technologische realiteit dat elektromagnetische middelen, lasers en microgolven wél worden ontwikkeld voor niet-menselijke toepassingen — bijvoorbeeld om drones uit te schakelen — maar bewijs dat dergelijke technieken praktisch en gericht tegen mensen zijn ingezet ontbreekt.
Kort: er bestaan plausibele fysische mechanismen die sommige symptomen kunnen verklaren, maar het combineren van benodigde kracht, precisie en onopvallendheid maakt daadwerkelijke aanvalswapens onwaarschijnlijk volgens veel experts. De combinatie van onverklaarbare klachten, politieke belangen en mediaverhalen voedt angst en mysterie — of, zoals critici zeggen, maakt het waanbeelden effectief als pressiemiddel. Nederlandse autoriteiten melden geen gevallen; wetenschappelijk bewijs voor een mensgericht, op afstand werkend wapen ontbreekt nog steeds.