Eerste Kamer buigt zich over strengste asielwetten in jaren. RUG-hoogleraar: 'Het echte knelpunt lossen we niet op'
In dit artikel:
De Eerste Kamer behandelt deze week twee ingrijpende asielwetten die vorig jaar door voormalig PVV‑minister Marjolein Faber zijn ingediend: de Wet invoering tweestatusstelsel en de Asielnoodmaatregelenwet. Haar opvolger, CDA‑minister Bart van den Brink, verdedigt de voorstellen maandag en dinsdag in de senaat; de senaat stemt naar verwachting op 21 april. De wetten zijn bedoeld om het aantal asielzoekers terug te dringen en de zwaar vastgelopen opvangketen te ontlasten, maar stuiten op stevige kritiek over uitvoerbaarheid en effectiviteit.
Kern van de plannen is het herinvoeren van een tweestatusstelsel: asielzoekers worden verdeeld in A‑status (persoonlijke vervolging, bijvoorbeeld om geloof of politieke overtuiging) en B‑status (bescherming vanwege oorlog of geweld, met minder rechten). Permanent verblijfsrecht verdwijnt; verblijfsvergunningen worden tijdelijk en zijn elke drie jaar onderwerp van herbeoordeling. Ook worden regels voor gezinshereniging per direct verscherpt, ook voor aanvragen die al lopen. Illegaal verblijf wordt strafbaar gesteld, maar hulp aan mensen zonder verblijfsrecht blijft volgens het wetsvoorstel niet strafbaar — een eerdere variant waarin hulp ook strafbaar werd gemaakt leidde tot veel onrust en werd aangepast.
Critici waarschuwen dat de maatregelen het probleem niet oplossen en het systeem juist complexer maken. Heinrich Winter, hoogleraar vreemdelingenrecht aan de RUG, stelt dat een tweestatusstelsel eerder al is afgeschaft (voor 2000) omdat het tot veel juridische procedures leidde: mensen met een lichtere status proberen alsnog een zwaardere te verkrijgen. De Raad van de Rechtspraak rekent erop dat ongeveer driekwart van de B‑statushouders in beroep zal gaan om A‑status te verkrijgen. Ook uitvoerende instanties signaleren knelpunten: COA voorziet langere opvangduur en meer procedures, de IND noemt aanzienlijke uitvoeringsuitdagingen en gemeenten en politie verwachten extra druk op capaciteit.
Gemeenten waaronder Groningen, Amsterdam, Eindhoven en Utrecht vragen specifiek om af te zien van strafbaarstelling van illegaal verblijf. Zij vrezen dat strafbaarheid mensen zonder papieren afschrikt om hulp te zoeken, wat de volksgezondheid en openbare orde kan schaden. Winter benadrukt daarnaast dat het fundamentele probleem niet primair bij de instroom ligt, maar bij de uitstroom: tekort aan opvangplaatsen en gebrek aan woningen voor mensen die een vergunning krijgen houdt locaties als Ter Apel overvol. Nationale wetsverzwaringen zullen daar volgens hem weinig aan veranderen.
Er is ook een Europees perspectief: Winter verwacht meer effect van het nieuwe Europese migratiepact, dat op 12 juni 2026 in werking treedt en inzet op snellere procedures aan de buitengrenzen en meer samenwerking met niet‑EU‑landen. Politiek blijven de marges in de Eerste Kamer klein: D66 heeft al aangekondigd tegen te stemmen en binnen het CDA bestaan zorgen over de strafbaarstelling van illegaliteit; zonder CDA‑steun dreigen de wetten te stranden.
Kortom: de wetten moeten strengere prikkels geven en rechten beperken om asielaanvragen te ontmoedigen, maar juristen, uitvoerders en gemeenten waarschuwen dat zij het systeem waarschijnlijk zwaarder belasten en de structurele knelpunten in de opvang nauwelijks wegnemen.