Eerste grote overzichtstentoonstelling Gerard van Honthorst in Centraal Museum
In dit artikel:
Vanaf 25 april toont het Centraal Museum in Utrecht de eerste grootschalige overzichtstentoonstelling van Gerard van Honthorst (1592-1656). Onder de titel Gerard van Honthorst - In alles anders dan Rembrandt brengt de presentatie meer dan zestig schilderijen en circa dertig tekeningen bijeen uit toonaangevende internationale collecties, waaronder werken uit het Louvre, de Britse Royal Collection, Galleria Borghese en LACMA. Met deze tentoonstelling wil het museum Honthorst opnieuw positioneren als een van de belangrijkste meesters van de zeventiende eeuw.
Van Honthorst, geboren en opgeleid in Utrecht bij Abraham Bloemaert, maakte een bepalende periode door in Rome (ca. 1616–1620). Daar raakte hij onder invloed van het chiaroscuro en het naturalisme van Caravaggio en verwierf hij als een van de weinige niet-Italianen omvangrijke opdrachten voor altaarstukken. Zijn dramatische nachtstukken leverden hem de bijnaam Gherardo delle Notti op. De tentoonstelling opent met werken uit die Romeinse fase, waaronder recent verworven De extase van Maria Magdalena (ca. 1618–1620) en De bespotting van Christus (ca. 1617), in bruikleen van LACMA.
Terug in Utrecht vanaf 1620 verschoof Honthorsts oeuvre naar genres die aansloten bij lokale vraag: sensuele genrestukken, muziekvoorstellingen, pastorale taferelen en portretten. Hij ontwikkelde het allegorische portret en het portrait historié, waarbij geportretteerden als mythologische of historische figuren werden afgebeeld. Zijn vermogen om precies in te spelen op wensen van opdrachtgevers maakte hem zeer gewild en leidde tot een internationale carrière als hofschilder.
Honthorst werkte voor vorsten en vooraanstaanden: hij ontwierp altaarstukken voor bisschop Antoon Triest in Gent, schilderde aan het Engelse hof van Karel I (die hem zelfs het staatsburgerschap van Engeland toestond) en vestigde zich later met een tweede werkplaats in Den Haag. Daar werd hij de favoriete portretschilder van de in ballingschap levende Elizabeth van Bohemen (de Winterkoningin) en haar man Frederik V; zijn portretten dienden vaak een propagandistisch doel. Ook Amalia van Solms behoorde tot zijn belangrijkste opdrachtgevers; Honthorst leverde een belangrijke bijdrage aan de decoratie van de Oranjezaal in Huis ten Bosch. Tot de hoogtepunten in de Haagse periode behoort Susanna en de ouderlingen (1655), in bruikleen van Galleria Borghese.
Historisch perspectief in de tentoonstelling belicht hoe kunst in de zeventiende eeuw primair werd beoordeeld op vermogen tot het uitdrukken van «affecten» en op vakmanschap en opdrachtgeverschap, niet op individuele zelfexpressie. Honthorst genoot grote erkenning, raakte later tijdelijk uit de gratie als te internationaal, maar werd in de twintigste eeuw opnieuw gewaardeerd na hernieuwde aandacht voor Caravaggio en zijn navolgers. Zijn herkenbare beeldtaal — vooral het gebruik van kunstmatige lichtbronnen als dramatisch, compositief en psychologisch middel — en zijn schakelrol tussen Italiaanse en Noord-Nederlandse tradities maken hem volgens het Centraal Museum tot een essentiële figuur in de Hollandse schilderkunst.