Een Wankelend Wereldrijk
In dit artikel:
Historicus Diedert de Wagt betoogt dat het Amerikaanse wereldrijk door structurele krachten op instorten staat. Waar na 1945 werd gehoopt op een vreedzame, door Europa en de NAVO gedragen orde, is de eenzijdige dominantie van de Verenigde Staten juist een bron van voortdurende onrust en een heropleving van grote conflicten. De Wagt plaatst de huidige escalaties — met de Koude Oorlog die opnieuw lijkt op te laaien en het risico op een derde wereldoorlog dat toeneemt — in het licht van beslissingen en instituties die decennialang de buitenlandse koers van Washington hebben gevormd.
Na de Tweede Wereldoorlog kwam de VS als industrieel en financieel krachtige winnaar uit de strijd, met de dollar als wereldmunt en onbeperkte groeimogelijkheden voor Amerikaanse belangen. Met het wegvallen van de Sovjet-Unie in 1991 trad het zogenaamde Pax Americana in werking: de VS nam zichzelf de rol van mondiale politieman toe, met het recht — en de neiging — om militair in te grijpen onder het mom van bescherming van mensenrechten en democratie. In de praktijk wordt het buitenlands beleid echter sterk bestuurd door wat De Wagt aanduidt als de “deep state” of schaduwregering: een netwerk van lobbyisten, belangenorganisaties en inlichtingendiensten dat beleid op lange termijn stabiliseert en partijgrenzen overstijgt.
Een cruciale juridische en politieke kanteling die de invloed van geld op de politiek vergrootte, is de Citizens United-uitspraak, waardoor bedrijven en zeer rijken hun politieke invloed vrijwel onbeperkt kunnen financieren. Daardoor bepalen minderheidsgroepen in sterke mate wie toegang heeft tot de macht en welke keuzes het buitenlands beleid maken. Volgens critici ondermijnt dit de democratische controle op oorlogvoering en buitenlandse interventies.
Aan het hart van de machtssamenhang staat het militair‑industrieel complex: wapenfabrikanten en verdedigingstroepen die enorme belangen hebben bij permanente hoge militaire uitgaven. De Wagt wijst op de omvang van die uitgaven — ruwweg 800 miljard dollar per jaar voor de VS en in 2020 goed voor zo’n 41 procent van alle wereldwijde defensiebestedingen — en signaleert het perverse effect: grote legers hebben vijanden nodig om bestaansrecht en baten te rechtvaardigen. Al in 1961 waarschuwde president Eisenhower voor deze onbedoelde machtsgroei.
Politieke stromingen binnen Washington versterken die dynamiek. Neoconservatieve kringen, goed georganiseerd en invloedrijk in beleidsadvies, pleiten structureel voor militaire interventie en soms preventieve aanvallen om vermeend gevaar het hoofd te bieden. Deze doctrine — geweld gebruiken om macht te tonen en tegenstanders af te schrikken — leidt volgens De Wagt geregeld tot agressieve beslissingen; hij noemt als recent voorbeeld de bombardementen op Iran tijdens vredesonderhandelingen op 28 februari 2026. Dergelijke acties functioneren niet alleen tegen concrete tegenstanders, maar ook als signaal richting andere mogendheden.
De Wagt concludeert dat de combinatie van ongecontroleerde geldstromen naar politiek, een machtig militair‑industrieel complex en een ideologie die geweld normaliseert, het Amerikaanse wereldgezag ondermijnt. In plaats van stabiliteit produceert dit patroon permanente externe spanningen en interne vervreemding, waardoor het imperium kwetsbaarder en uiteindelijk onhoudbaar lijkt. Dit is deel één van een zesdelige longread die dieper ingaat op de mechanismen en gevolgen van deze machtsverschuiving.