Een dam die natuur vernietigt - waarom wil Montenegro hem toch bouwen?
In dit artikel:
In Montenegro dreigt de geplande Komarnica-dam een ongerept kloof- en rivierlandschap voorgoed te veranderen en tientallen, mogelijk onbekende en bedreigde soorten te doen verdwijnen. Het plan — oorspronkelijk uit de jaren zeventig, weer uit de kast gehaald ongeveer vier jaar geleden — stuit op verzet van lokale groepen (Spasimo Komarnicu), Montenegrijnse ecologen en internationale wetenschappers en vrijwilligers die ter plekke biodiversiteitsonderzoek doen om de impact beter te onderbouwen.
De veldexpedities, georganiseerd onder andere door Taxon Expeditions en lokale biologen als Iva Njunjić en Jelena Popović, brengen vrijwilligers, studenten en experts naar de Komarnica-kloof om vallen te plaatsen, insecten en andere vondsten te verzamelen en kaart te brengen welke soorten er leven. Recente tellingen laten zien dat er honderden soorten voorkomen — meer dan 580 in eerdere onderzoeken — waarvan tientallen op Europese beschermingslijsten staan. Sommige soorten leven in spleten en ondergrondse habitats die niet tegen langdurige overstroming kunnen; als het stuwmeer ontstaat (het water zou tot zo’n 200 meter stijgen), zouden unieke microklimaten en ondergrondse leefgebieden verloren gaan.
Tegenstanders bekritiseren ook de onderbouwing van de plannen: de eerste milieueffectrapportage gebruikte verouderde data en beperkt veldwerk, wat volgens ecologen onvoldoende zegt over de ecologische schade. De Nationale Energiemaatschappij liet daarop een nieuwe studie uitvoeren; die wordt nu geëvalueerd. Wetenschappers en activisten zien het verzamelen van onafhankelijke gegevens als cruciaal om juridische en politieke tegenargumenten op te bouwen, met het oog op nationale besluitvorming en potentiële Europese toetsing.
De aanleiding voor het project is deels energiekwesties: Montenegro haalt momenteel zo’n 40–60% van zijn stroom uit waterkracht en leed in 2022 onder extreme droogte, waardoor het land elektriciteit moest importeren. Experts wijzen echter op de beperkte opbrengst van de Komarnica-installatie (ongeveer 213 GWh jaarlijks, circa vier procent van de nationale productie) en benadrukken dat waterkracht lokaal onbetrouwbaar kan zijn en dat zon en wind betere diversificatie bieden. Tegelijk wijst onderzoek op risico’s rond corruptie en politieke belangen — het project zou voor 51% door Montenegro en voor 49% door Servië gefinancierd worden — wat wantrouwen rond motieven vergroot.
De zaak heeft ook internationale dimensies. Montenegro wil toetreden tot de EU en heeft Komarnica als potentieel Natura2000-gebied aangeduid, een Europees beschermingsnetwerk; dat conflicteert met de damplannen. Europese parlementsleden stelden al vragen aan de Europese Commissie, die voorlopig afwacht, maar onafhankelijke rapporten die aantonen dat plannen in strijd zijn met EU-regels kunnen politieke druk en gevolgen voor toetredingsonderhandelingen opleveren.
Als alternatief voor grootschalige waterbouw willen activisten kleinschalig ecotoerisme en natuurgerichte economische opties ontwikkelen (raften, kajakken, klimmen, wandelen) om lokale banen te scheppen zonder de rivier te slopen. Voor de kampgroep en onderzoekers staat veel meer op het spel dan één dam: het komend verzet kan precedentwerking hebben voor andere geplande Balkanprojecten. De inzet is zowel lokaal (behoud van unieke habitats en gemeenschappen) als strategisch: een succesvol bezwaar tegen Komarnica kan model staan voor het tegenhouden van vergelijkbare ecologisch schadelijke projecten in de regio.