Een braaf pleidooi om handelingsruimte te heroveren

In dit artikel:

Hartmut Rosa — De wereld als constellatie. Hoe de handelingsruimte verdwijnt. Boom, 237 blz., €24,90. Beoordeeld met vier sterren.

De Duitse socioloog Hartmut Rosa onderzoekt in dit boek waarom moderne samenlevingen mensen het vermogen ontnemen om zinvol te handelen. Rosa bouwt verder op eerdere titels (onder meer over vertraging en over de waarde van het onbeschikbare) en introduceert opnieuw sleutelbegrippen als resonantie: de betekenisvolle verbinding met de wereld die verloren gaat zodra we willen alles beheersen. Zijn centrale tegenstelling is die tussen ‘situaties’ — complexe, onvoorspelbare momenten die beroep doen op intuïtie, oordeelsvermogen en creativiteit — en ‘constellaties’ — systeemachtige samenhangen die worden bestuurd door regels, algoritmes, protocollen en meetbaarheid.

Rosa betoogt dat de pendule is doorgeslagen: beheersbaarheid en transparantie zijn doel geworden, ten koste van handelingsruimte. Constellaties bieden voorspelbaarheid en betrouwbaarheid, maar reduceren mensen tot uitvoerders en maken hen machteloos. Hij illustreert dat aan de hand van een concreet voorbeeld: het meisje dat haar bespaarde hamburger verliest en een restaurantmedewerker die, door regels, geen nieuw exemplaar mag geven — een situatie die betekenis en handelingsmogelijkheid had kunnen scheppen, maar wordt dichtgetimmerd door procedures.

De auteur erkent dat regels functionele doelen dienen — corruptiebestrijding, gelijkheid, betrouwbaarheid — maar waarschuwt voor de sluipende uitputting van menselijk handelen wanneer alles wordt geformaliseerd. De recensie prijst Rosa’s heldere analyse en morele aansporing, maar vindt het pleidooi wat voorzichtig: de oproep om handelingsruimte terug te winnen blijft vooral op individueel en vrijetijdsgebied en mist een meer politiek of organisatorisch elan. Af en toe duiken jargon en lange zinnen op, maar het boek blijft goed leesbaar en uitnodigend voor lezers die zoeken naar een herwaardering van menselijke handelingsvrijheid in een gedigitaliseerde, geprotocolleerde wereld.