Een bijna onmogelijke opgave: eurobiljetten ontwerpen voor een continent dat worstelt met verbeelding

In dit artikel:

De Oostenrijkse grafisch ontwerper Robert Kalina ontwierp in 1996 de eerste eurobankbiljetten. Zijn opdracht was uitzonderlijk moeilijk: de biljetten moesten Europees herkenbaar zijn, maar mochten geen nationale monumenten, historische figuren of andere symbolen bevatten die tot rivaliteit tussen lidstaten konden leiden. Uit 44 inzendingen werd zijn ontwerp gekozen.

Kalina koos daarom voor fictieve bruggen, ramen en poorten, geïnspireerd op Europese bouwstijlen. De vijf-eurobiljetten verwijzen naar de klassieke oudheid, terwijl de andere coupures achtereenvolgens romaanse, gotische, renaissancistische, barokke en moderne architectuur verbeelden. De open poorten moesten verbondenheid en vrij verkeer voorstellen; de ramen stonden voor transparantie en een blik op de toekomst. In 2013 werden de ramen op sommige biljetten aangepast om vervalsing tegen te gaan, waardoor ze volgens Kalina meer op tralies gingen lijken.

Het ontwerp leidde ondanks de abstracte aanpak tot politieke gevoeligheden. Zo ontstond discussie over de weergave van eilanden, de Shetlandeilanden, Griekse en Franse overzeese gebieden en zelfs de Nederlandse Afsluitdijk. Technische beperkingen van de druktechniek boden uiteindelijk een uitweg. Volgens Kalina zijn praktische argumenten vaak de manier waarop Europeanen nationale conflicten proberen te ontmijnen.

De euro werd op 1 januari 2002 ingevoerd en de biljetten groeiden uit tot een tastbaar symbool van Europese samenwerking. Critici vonden ze echter zielloos en typerend voor een Unie die haar geschiedenis en identiteit niet durfde te tonen. Kalina verdedigt zijn keuze: anders dan de Verenigde Staten of Duitsland heeft Europa geen gedeeld historisch verhaal waarin alle nationale gevoelens samenkomen. Zijn abstracte ontwerpen moesten daarom van niemand en tegelijk van iedereen zijn.

Dat ideaal werd ironisch genoeg ondergraven door zeven echte ‘Eurobruggen’ die in 2011 en 2012 in Spijkenisse werden gebouwd naar voorbeeld van de fictieve bruggen op de biljetten. Wat imaginair en gemeenschappelijk bedoeld was, kreeg daarmee alsnog een Nederlandse fysieke vorm.

Europa zoekt nu een nieuw ontwerp. Kalina werd gevraagd als jurylid en selecteerde samen met twintig andere experts 44 ontwerpen uit ongeveer 1.200 inzendingen. Europeanen kunnen tot 21 september op hun favoriet stemmen. In tegenstelling tot dertig jaar geleden zijn concrete thema’s als Europese cultuur, rivieren en vogels toegestaan. De inzendingen tonen onder meer Maria Callas, Beethoven, Marie Curie, Leonardo da Vinci en verschillende Europese vogelsoorten.

Volgens ECB-president Christine Lagarde moeten de nieuwe biljetten niet alleen betaalmiddelen zijn, maar ook de gedeelde Europese identiteit versterken. Kalina is benieuwd of portretten van beroemde Europeanen nu wel breed aanvaard worden en niet opnieuw tot nationalistische discussies leiden. Uiteindelijk blijven bruikbaarheid en bescherming tegen vervalsing volgens hem het belangrijkst.