'Echo's van Sobibor' is verbijsterend en verpletterend

In dit artikel:

Echo’s van Sobibor is een indringende documentaire over het vernietigingskamp waar zo’n 170.000 Joden naartoe werden gedeporteerd en vrijwel zonder beeldmateriaal van het dagelijks functioneren is. De film reconstrueert de gebeurtenissen rond de opstand van 1943 — waarbij circa 400 gevangenen wisten te ontsnappen en uiteindelijk ongeveer vijftig de oorlog overleefden — en volgt de nasleep in levens van overlevenden, hun partners, kinderen en kleinkinderen wereldwijd. Centraal staat het intergenerationele trauma: hoe herinnering, zwijgen en schuld doorwerken tot ver na de oorlog, en waarom herdenken vandaag complexer is, onder meer door tegengestelde reacties van naar Israël geëmigreerde families op de actualiteit in Gaza.

Historisch fundament levert onder anderen Jules Schelvis: op de dag van aankomst werd hij apart weggevoerd en zijn vrouw en schoonfamilie werden direct vermoord. Schelvis werd later dé kroniekschrijver van Sobibor en, samen met Dunya Breur, legde hij gesprekken met twaalf overlevenden vast. De film brengt ook zeldzame gesprekken met daders, zoals Oberscharführer Karl Frenzel die zijn aandeel bagatelliseert en terugblikt in gesprek met procesgetuige Thomas Blatt.

Opvallende persoonlijke portretten zijn Jetje Manheim, die het jarenlang zwijgen van haar vader doorbrak en de ongemakkelijke kanten van herdenken benoemt, en Arkady Wajspapir, een Oekraïense Sovjetgevangene die met anderen een SS’er doodsloeg en bevriend raakte met opstandleider Sasha Pechersky. Archiefvondsten van Arkady’s zonen illustreren hoe diep de discriminatie reikte — én leggen pijnlijke verbindingen met hedendaagse conflicten rond Rusland en Oekraïne. De film laat veelstemmen horen en toont hoe herinnering verder echoot in generaties.