Dries Verhoeven staat op de Biënnale van Venetië: 'Onze blik wordt altijd gestuurd door degene met macht'
In dit artikel:
De Giardini in Venetië vormt weer het toneel van de tweejaarlijkse Kunstbiënnale, waar 29 landen hun paviljoens bezetten en in totaal 99 naties deelnemen. Deze editie speelt zich af tegen een gespannen geopolitiek decor: voor het eerst sinds de Russische inval in Oekraïne is het Russische paviljoen opnieuw bezet, terwijl Oekraïne en twintig andere Europese landen — waaronder Nederland — pleiten voor sluiting. De organisatie van de Biënnale verdedigt openheid en kunst als verbindende kracht; zij noemt het evenement een 'ruimte van samenleving'. De controverse leidde ertoe dat de Europese Commissie dreigt een subsidie van twee miljoen euro in te houden en dat de Italiaanse minister van Cultuur de openingsceremonie boycot. De Nederlandse koninklijke familie komt wel naar Venetië voor de opening van het Nederlandse paviljoen.
Dries Verhoeven vertegenwoordigt Nederland met een werk dat expliciet inspeelt op deze politieke spanning: The Fortress/het fort. Samen met curator Rieke Vos heeft hij het Rietveld-paviljoen uit 1954 bijna volledig leeggelaten en voorzien van rolluiken. Het gebouw fungeert als metafoor: een modernistisch, utopisch bouwwerk met duidelijke lijnen en lichtinval dat nu verweerd en scheurend is — een beeld van zowel architectonische als ideologische ouderdom. Verhoeven plaatst het paviljoen als symbool voor "Fort Europa" en voor de neiging van samenlevingen om zich terug te trekken in mentale bunkers en veilige bubbels.
De kern van The Fortress is een performance waarbij telkens groepen van circa honderd bezoekers het paviljoen binnengaan en de rolluiken langzaam neerdalen, waardoor een afgesloten, donkere ruimte ontstaat. Dertien performers uit heel Europa voeren het stuk uit; bezoekers moeten 25 minuten reserveren om het geheel te ervaren. De performance zal zeven maanden lang te zien zijn (wo–zo, vijf dagen per week, zes voorstellingen per dag), met dinsdag als ‘gesloten sculptuur’. Logistiek en financiering vormden een grote uitdaging, benadrukt Verhoeven, maar men wilde consequent blijven in het aanbieden van performancekunst gedurende het hele festival.
Thematisch draait het werk om ongemak, collectieve angst en de gevaarlijke neiging tot zelfafscherming. Verhoeven ziet Biënnale-paviljoens ook als instrumenten van soft power: landen gebruiken ze soms om hun imago bij te slijpen. Dat maakt deelname van staten als Rusland en Israël (het Israëlische paviljoen blijft dit jaar vanwege renovatie gesloten, maar het land is aanwezig in de Arsenale) extra beladen, zeker omdat Palestina geen paviljoen heeft. Verhoeven en Vos pleiten ervoor dat hun werk het publiek niet snel laat oordelen, maar uitnodigt om het onbehagen lichamelijk te ervaren — een bewuste poging tot vertraging van gemakkelijke meningen: "stay with the trouble."
De Nederlandse inzending combineert politieke lading met theatrale eenvoud: een iconisch gebouw dat door leegte en gebruik van fysieke barrières vragen oproept over veiligheid, macht en solidariteit. Voor bezoekers betekent dat niet een vluchtige stop in Venetië, maar een investering van tijd en aandacht. The Fortress is te zien tot en met 22 november; op dinsdag is het paviljoen gesloten.