Drie dagen na Khamenei's dood: hoe stevig zit het regime nog in het zadel?
In dit artikel:
Zaterdag werd de Iraanse opperleider ayatollah Khamenei gedood tijdens Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen op Iran. Direct daarop — zondag — stelde Teheran een driekoppige overgangsraad in: clericus Alireza Arafi als tijdelijk plaatsvervanger van Khamenei, president Pezeshkian en rechterlijk hoofd Gholamhossein Mohseni Ejei. Deze raad moet het land besturen totdat er een nieuwe hoogste leider is aangewezen.
Iran-deskundigen waarschuwen dat Khamenei’s dood een diepe machtscrisis veroorzaakt. Hij fungeerde als centrale schakel tussen staatsmedia, de Revolutionaire Garde (IRGC), het reguliere leger en buitenlandse milities zoals Hezbollah. Met zijn wegvallen verdwijnt veel persoonlijke controle en coördinatie, waardoor de bestuurlijke structuur snel verzwakt, zeggen Yaghoub Sharhani en Peyman Jafari. Bovendien hebben de luchtaanvallen niet alleen topfiguren, maar ook tientallen militaire bases, politiebureaus en staatsinstellingen als doelwit, wat volgens Sharhani tot chaos in het hele systeem leidt.
De aanvallen hebben ook meerdere leiders van de IRGC getroffen. Analisten noemen de tactiek een bewuste ‘onthoofdingsstrategie’: door continu kopstukken uit te schakelen zou geleidelijk minder ideologisch ingestelde, meer pragmatische lagere officieren naar voren kunnen schuiven. Dat doel zou zowel door Israël als de VS nagestreefd worden. Tegelijkertijd concentreert de IRGC zich momenteel op verdediging en tegenaanvallen; het is onzeker of die strijd tegen twee militaire grootmachten lang vol te houden is, en splijtstof voor interne breukjes blijft een risico voor het regime.
Ambiguïteit over het uiteindelijke Amerikaanse en Israëlische doel verergert de onduidelijkheid. President Trump sprak enerzijds over het verdrijven van de Iraanse machthebbers en later over een mogelijke militaire campagne van vier tot vijf weken; andere Amerikaanse functionarissen ontkrachtten expliciet dat het niet om regime change ging. Experts wijzen erop dat luchtbombardementen alleen niet voldoende zijn om het regime definitief te verwijderen — daarvoor zou langdurige aanwezigheid op de grond nodig zijn, iets wat politiek gevoelig is in de VS.
In het machtstijdperk bovenaan heerst nu wanorde en de repressieve focus van de IRGC lijkt tijdelijk te verslappen, wat theoretisch ruimte biedt voor maatschappelijke bewegingen. In de praktijk zijn veel Iraniërs echter bang en kiezen ze veiligheid boven massale straatprotesten, waardoor een binnenlandse omwenteling op korte termijn onwaarschijnlijk blijft.