Dr. Dick Both: Heerszucht in de kerk is een onduldbare zonde
In dit artikel:
Op een drukbezocht symposium woensdag — waarop circa 180 mensen waren ingetekend — presenteerden Dick Both en Alex de Bruijn een handboek voor kerkenraden, als vervolg op Boths promotieonderzoek naar de verhouding tussen ambtstheologie en moderne leiderschapstheorieën in reformatorische kerken. Both pleitte daarbij voor meer aandacht voor het antihiërarchische principe dat volgens hem centraal staat in de gereformeerde kerkorde. Hij wees op de Dordtse Kerkorde, die, geïnspireerd door Calvijn en Genève, zondenregisters kent waarin onder meer het “openlijk streven naar dwingelandij over de kerk en over ambtgenoten” als een onaanvaardbare zonde wordt genoemd.
De vraag hoe machtsmisbruik te herkennen en te bestrijden stond centraal. Ds. P.D. van den Boogaard (hersteld hervormd, Poederoijen) illustreerde dat aan de hand van een concreet voorbeeld: het dreigen met ontslag van het ambt om druk uit te oefenen moet door collega’s gezien en benoemd worden als tirannie. Hij waarschuwde ook voor subtielere vormen van heerszucht: innerlijke ‘pausjes’ die moeilijker te signaleren zijn. Van den Boogaard reageerde als kerkrechtdeskundige op Boths proefschrift en op het nieuwe praktijkboek “Goed voorbeeld doet goed volgen. Leidinggeven in reformatorische kerken”.
Ds. A.J. van Wingerden (oud gereformeerd, Lienden) schetste praktische manieren om dominantie te voorkomen: als voorzitter geeft hij niet als eerste zijn oordeel in discussies, maar laat hij iedere ambtsdrager eerst aan het woord om een open cultuur te bevorderen. Hij benadrukte ook zijn overtuiging dat predikanten niet boven ouderlingen of diakenen staan, en noemde het ontbreken van een onderscheid tussen brede en smalle kerkenraadsvergaderingen in zijn verband een vooruitstrevende praktijk.
Mediator en coach dr. S.D. Post toonde zich terughoudend ten opzichte van het inzetten van moderne leiderschapsmodellen als oplossing. Volgens hem ontbreekt vaak eerst een juiste diagnose van wat er ‘mankeert’ — is het gebrek aan kennis, verkeerde toepassing van theorieën, of geestelijke armoede? Hij pleitte voor praktische geestelijke oefeningen, zoals gezamenlijke Bijbelstudie bij aanvang van vergaderingen, als route naar betere cultuur.
H. Blokland, oud-ambtsdrager en voormalig kerkenraadsvoorzitter, verwelkomde het handboek en vond dat dergelijke hulpmiddelen eerder hadden moeten bestaan, maar waarschuwde tegen een te projectmatige benadering: de gemeente behoort Christus, en ambtsdragers zijn instrumenten in Zijn dienst. Prof. dr. M.J. Kater (rector TUA) opende en sloot het symposium met de kanttekening dat ook in de kerk macht wordt uitgeoefend en dat ambtsdragers geroepen zijn te dienen. Ds. R.A.M. Visser sloot af met de stelling dat voor de ambtsdrager in 2026 wezenlijk hetzelfde nodig is als in de vroegste kerk: de Bijbel blijft leidraad en instrumentarium.