Dr. C.P. de Boer: Kuyper kantelde Israëlvisie van reformatorische theologen

In dit artikel:

Dr. De Boer, predikant in de CGK te Renswoude en docent aan het Hersteld Hervormd Seminarium, presenteerde in Lienden zijn onderzoek naar de snelle omslag in de visie van Nederlandse gereformeerde kerken op Israël aan het begin van de twintigste eeuw. Waar de vroegere gereformeerde traditie—de oudvaders, het Réveil, de Nederlandse Hervormde Kerk en de Afscheiding van 1834—breed uitging van de verwachting van de bekering van het Joodse volk en soms zelfs van terugkeer naar het beloofde land, veranderde dat in enkele decennia naar een andere opvatting binnen de gereformeerde gezindte.

De Boer traceert die omslag vooral naar Abraham Kuyper. Biografische gebeurtenissen rond Kuyper en zijn overname van het blad De Heraut—waarbij ds. C.A.F. Schwartz, predikant onder Joden, werd verdrongen—speelden volgens hem een belangrijke rol. Kuyper ontwikkelde een verbondsleer waarin de kerk de plaats van Israël inneemt; zijn formulering dat "heel Israël zal zalig worden" werd opgevat als een verwijzing naar de kerk, inclusief een enkelvoudig aantal uitverkoren Joden. Deze theologische richting verspreidde zich snel en beïnvloedde onder anderen ds. G.H. Kersten, de CGK en de Gereformeerde Bond tot diep in de twintigste eeuw.

De Boer wijst er verder op dat het uitgesproken antisemitische klimaat in West-Europa en politiek-maatschappelijke maatregelen—zoals moties om grenzen te sluiten voor Joodse vluchtelingen, gesteund door partijen als ARP en SGP—de kerkelijke acceptatie van deze visie versterkten. Hij roept op tot grondige bezinning: de theologische samenhang tussen verbondsleer en een vervangingsvisie op Israël vraagt volgens hem heroverweging binnen de gereformeerde kerken.