Dominante artsen en een razendsnel virus hielden het land in hun greep - en Den Haag in paniekstand: dit staat de enquêtecommissie Corona te wachten
In dit artikel:
In februari–maart 2020 liep het coronavirus onopgemerkt en razendsnel verpleeghuizen binnen. Hierdoor ontstond in korte tijd een nijpend tekort aan beschermingsmiddelen; beschikbare mondkapjes en schorten gingen eerst naar ziekenhuizen, waardoor verpleeghuispersoneel vaak onbeschermd werkte. De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) noemde de omstandigheden een „stille ramp”: van de ongeveer tienduizend coronadoden in de eerste golf overleed de helft in verpleeghuizen. Volgens de OVV was dit mede het gevolg van een crisisaanpak die primair was gericht op het ontlasten van ziekenhuizen, terwijl verpleeghuizen in de besluitvorming weinig vertegenwoordigd waren.
Vanaf 29 mei beginnen openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona, onder leiding van VVD-Kamerlid Daan de Kort. Ruim vijftig betrokkenen uit de periode begin 2020 tot voorjaar 2022 worden onder ede gehoord, waaronder prominenten als oud-premier Mark Rutte, ex-minister Hugo de Jonge en oud-RIVM-directeur Jaap van Dissel. De commissie wil met name onderzoeken hoe besluiten tot stand kwamen en welke impact de vrijheidsbeperkende maatregelen hadden op de samenleving. Sommige gevoelige dossiers, zoals de mondkapjesinkoop via Sywert van Lienden, blijven buiten beschouwing omdat ze nog juridisch spelen.
Verschillende eerdere onderzoeken leverden al kritische conclusies. De OVV publiceerde meerdere rapporten onder leiding van Jeroen Dijsselbloem; de Algemene Rekenkamer en de Nationale Ombudsman trokken ook conclusies. De Ombudsman stelde in juni 2022 dat kabinet en bewindslieden onvoldoende hebben gekeken naar de effecten van veel coronamaatregelen op het leven van kinderen en volwassenen: het politieke handelen zette steeds de volksgezondheid boven andere grondrechten zoals onderwijs en vrijheid van vergadering.
Op papier leek Nederland voorbereid: een wirwar van instanties zoals GGD, RIVM, ziekenhuizen en veiligheidsregio’s stond klaar. In de praktijk faalde de opzet: testcapaciteit ontbrak, IC-capaciteit raakte gespannen en inzicht in verspreiding liet te lang op zich wachten. Ook de vaccinatiecampagne verliep aanvankelijk traag en rommelig. Belangrijke besluiten werden vaak informeel voorbereid in het Catshuisoverleg, een zondagsberaad van de betrokken bewindslieden onder leiding van de premier. Dat leidde volgens de OVV tot onduidelijkheid over verantwoordelijkheden, het vermijden van normale controlemechanismen en tot rolvermenging bij invloedrijke medici.
Drie medici figureren als sleutelfiguren in de besluitvorming: Jaap van Dissel (RIVM/OMT), Diederik Gommers (IC-voorzitter) en Ernst Kuipers (Erasmus MC/LCPS). De OVV wees op situaties waarin deze deskundigen meteen politiek-economische argumenten naar voren brachten en in de media het beleid uitlegden dat ze zelf hadden helpen vormgeven. Ook is gesignaleerd dat bepaalde adviezen, zoals het late beleid rond mondkapjes, samenhingen met persoonlijke overtuigingen binnen het OMT. Het Outbreak Management Team functioneerde in de beginfase als een black box: samenstelling, notulen en wetenschappelijke onderbouwing waren niet openbaar en deelnemers tekenden voor geheimhouding.
De strikte maatregelen die volgden — schoolsluitingen, lockdowns, avondklok, samenscholingsverboden en het coronatoegangsbewijs — ontmoetten uiteindelijk veel maatschappelijk verzet. Scholen gingen dicht na heftige oproepen van medici en bestuurders, hoewel het OMT aanvankelijk had geadviseerd ze open te houden. De avondklok, ingesteld eind januari 2021, werd ingevoerd ondanks grote onzekerheid over de effectiviteit volgens adviseurs en bleef via herhaalde verlengingen maanden van kracht.
De invoering van de coronapas (3G, later poging tot 2G) in het najaar van 2021 leidde tot felle discussie over privacy, ongelijkheid en sociale uitsluiting. De politiële ongeregeldheden in Rotterdam op 22 november 2021 en het ontslag van staatssecretaris Mona Keijzer na kritiek op de pas illustreren de bestuurlijke en maatschappelijke spanning. Het idee voor een verzwaard coronatoegangsbewijs kwam voor een groot deel van het OMT; uiteindelijk trok minister Kuipers het 2G-plan in februari 2022 toen de pandemie al grotendeels voorbij was.
De enquêtecommissie zal toetsen wie welke adviezen leverde, welke belangen en deskundigheden een rol speelden en of er alternatieven en brede maatschappelijke effecten voldoende zijn meegewogen. Ook wordt gekeken of er sprake was van ‘groepsdenken’ zoals uit andere landen naar voren kwam en of naast virologen ook economen, gedragswetenschappers en onderwijsexperts voldoende gehoord werden. De uitkomsten moeten duidelijk maken waarom Nederland bepaalde keuzes maakte en welke lessen dit oplevert voor toekomstige crises.