Doembeeld of hoopvol verhaal: hoe media klimaatverandering en vergrijzing belichten

In dit artikel:

Nederlandse kranten brengen de klimaatcrisis en vergrijzing vaak op een negatieve en afstandelijke manier. Dat blijkt uit onderzoek van communicatiewetenschappers van de Universiteit van Amsterdam, die ruim duizend artikelen analyseerden die tussen 2003 en 2024 verschenen in het AD, De Telegraaf, NRC en de Volkskrant.

De onderzoekers bekeken de berichtgeving aan de hand van twee kenmerken: de psychologische afstand tot het onderwerp en het geschetste toekomstbeeld. Een verhaal kan dichtbij voelen doordat het over een lokale gebeurtenis, concrete personen of de nabije toekomst gaat. Het kan ook juist abstract en ver weg zijn, bijvoorbeeld wanneer het gevolgen beschrijft voor mensen elders of voor een onzekere toekomst. Daarnaast onderzochten ze of artikelen vooral een doemscenario of een hoopvol perspectief boden.

De geografische en temporele afstand was redelijk evenwichtig verdeeld: kranten verbonden het heden geregeld met de toekomst en schreven zowel over Nederlandse als internationale ontwikkelingen. Toch had 80 procent van de artikelen een grote sociale afstand. De verhalen bleven meestal abstract en beschreven niet de persoonlijke ervaringen van een individu of groep. Ook waren negatieve toekomstbeelden duidelijk dominant.

De onderzoekers onderscheiden drie veelvoorkomende frames. Het ‘verre doemscenario’ kwam voor in 40 procent van de artikelen. Daarbij ging het om abstracte, negatieve gevolgen op afstand, zoals een mogelijk ijsvrije Noordpool. Dit frame was vooral kenmerkend voor klimaatartikelen in de Volkskrant en NRC. In 20 procent van de stukken stond onzekerheid centraal: de gevolgen of oplossingen zijn nog niet duidelijk, zoals bij klimaatverandering of de mogelijke inzet van zorgrobots. Het ‘lokale doemscenario’, met concrete en actuele problemen dichtbij, kwam voor in 36 procent van de artikelen. Dit was vooral populair in berichtgeving over vergrijzing in het AD en De Telegraaf, bijvoorbeeld over eenzaamheid door bezuinigingen in de ouderenzorg.

Volgens de onderzoekers combineren artikelen een dichtbij- en een verafperspectief zelden. Ze adviseren journalisten om die invalshoeken vaker te verbinden, zodat lezers zich betrokken voelen zonder de complexiteit uit het oog te verliezen. Ook zouden succesverhalen, mogelijke oplossingen en meer diverse bronnen de overheersende negatieve toon kunnen nuanceren. Alleen vanuit klassieke nieuwswaarden naar langetermijnproblemen kijken, leidt volgens hen te vaak tot een eenzijdig negatief beeld en kan passiviteit of nieuwsmoeheid veroorzaken.