Doelen VS, Israël en Iraans regime duidelijk, maar rol bevolking wordt beslissend
In dit artikel:
De machtstrijd rond de toekomst van Iran is in een beslissend stadium gekomen nadat de opperste leider Khamenei stierf; Israël en de VS willen doorzetten tot het regime omvalt, terwijl de nieuwe leiding belooft terug te slaan en het bewind overeind te houden. Hoewel de uitkomst op lange termijn onzeker is, zijn de korte termijndoelen van de betrokken partijen al zichtbaar.
De eerste grootschalige slag richtte zich op de politieke en militaire top van Iran en had als expliciet doel Khamenei uit te schakelen; die actie, samen met president Trumps oproep aan Iraniërs om het regime omver te werpen, markeert een duidelijke inzet op regime change. Tegelijk is het ook doelbewust gericht op het verzwakken van de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC), de organisatie die al decennia het regime beschermt tegen binnenlandse onvrede. Als de Garde ernstig verzwakt raakt, vergroot dat de kans dat andere actoren de macht proberen te grijpen.
De Verenigde Staten moeten daarnaast hun regionale bondgenoten — met name landen waar Amerikaanse bases staan zoals Bahrein, Koeweit, Qatar en de VAE — betrokken en draagkrachtig houden. Die landen lijden onder toenemende drone- en raketaanvallen en kunnen Washington onder druk zetten om snel een eind te maken aan de vijandelijkheden, ook als het regime nog staat. Om die reden verwacht het Israëlische leger verdere aanvallen op Iraanse grond-grondraketten en luchtafweer.
Intern zal een tijdelijke machtsstructuur, geleid door onder anderen Ali Larijani en enkele andere figuren, proberen orde te houden tot er een nieuwe opperste leider is benoemd. Hun prioriteiten zijn tweeledig: grootschalige binnenlandse opstanden voorkomen en buitenlandse aanvallen doen afnemen. De veiligheidstroepen (IRGC, leger, politie) lijken voorlopig loyaal en bereid geweld te gebruiken tegen protesten; er zijn geen signalen dat zij massaal overlopen of ingaan op Amerikaanse aanbiedingen van immuniteit.
Strategisch wil Iran de tegenstanders dwingen hun militaire acties te temperen, onder meer door aanhoudende aanvallen op Amerikaanse eenheden op zee en aan land — wat Amerikaanse politieke kosten zou verhogen — en door economisch drukmiddel: gedeeltelijke sluiting van de Straat van Hormuz en gerichte aanvallen op olietankers hebben de oliemarkt al verstoord en prijzen opgedreven.
Een belangrijke onbekende blijft de oppositie binnen Iran: veel hervormingsgezinde stromingen zijn gemarginaliseerd, maar er is breed draagvlak voor onvrede. In hoeverre verschillende groepen bereid zijn opnieuw grootschalig geweld te trotseren, is nu moeilijk te voorspellen. Internationaal zorgt de oorlog voor verdeeldheid: publieke opinie en veel landen zijn kritisch of neutraal, terwijl China en Rusland scherp reageren.