Dit is hoeveel pijnstillers Nederlanders gebruiken (en waarom we daarmee uit moeten kijken)

In dit artikel:

Anesthesiologen, huisartsen en pijnspecialisten voeren een felle discussie over het langdurig voorschrijven van opioïden in Nederland. Aanleiding was een recent rapport waaruit blijkt dat vorig jaar ruim 95.000 mensen langer dan drie maanden oxycodon kregen voorgeschreven door hun huisarts; in totaal waren er ongeveer 440.000 gebruikers van sterkwerkende opioïden in 1 land. De anesthesiologenvereniging pleitte vorige week dat artsen sterke opioïden “in de achterzak” moeten houden, maar experts waarschuwen dat dat risico’s kent.

Hoogleraar Marcel Bouvy (Utrecht) stelt dat een groot deel van de huidige groep chronische gebruikers tussen 2010 en 2018 is ontstaan. In die periode nam de aandacht voor pijnbehandeling in ziekenhuizen toe, terwijl opnameduur daalde; na operaties werden vaker opiaten meegegeven “om zeker te zijn”. Farmaceutische promotie hielp die trend. Ziekenhuizen hanteren nu over het algemeen striktere regels, maar veel mensen zijn al afhankelijk geworden en vinden het moeilijk te stoppen.

Pijnspecialist André Wolff (UMCG) benadrukt dat opioïden niet voor alle pijnsoorten geschikt zijn. De drie belangrijkste pijncategorieën zijn:
- Nociceptieve pijn: pijn door weefselbeschadiging (bijv. na operatie) — opiaten kunnen hier effectief zijn.
- Neuropathische pijn: pijn door zenuwbeschadiging (bijv. hernia) — opioïden werken vaak slecht.
- Nociplastische pijn: overgevoeligheid van het pijnsysteem zonder zichtbare schade — dit is bij de meeste chronische pijnpatiënten het geval.

Bij neuropathie en vooral nociplastische pijn hebben opioïden weinig therapeutisch effect en kunnen ze de pijngevoeligheid juist vergroten. Dat kan leiden tot een vicieuze cirkel: meer pijn → meer gebruik → sterkere afhankelijkheid. Stoppen veroorzaakt niet alleen toename van pijn, maar ook ernstige ontwenningsklachten zoals stemmingswisselingen, misselijkheid en verwardheid. Tramadol geeft enig dempend effect; oxycodon werkt vaak krachtiger en langer verslavend.

Onderzoeksgegevens (Nivel) tonen dat huisartsen opioïden het vaakst voorschrijven voor rug- en schouderklachten, terwijl richtlijnen adviseren deze middelen hooguit kort te gebruiken. Huisartsen staan soms voor lastige afwegingen: patiënten vragen om snelle verlichting om dagelijkse activiteiten mogelijk te houden, maar er is vaak geen duidelijk einde aan het gebruik te koppelen.

Specialisten pleiten daarom voor een andere aanpak van langdurige pijn: niet alleen pillen, maar een bredere blik inclusief psychosociale factoren, preventie en niet-opioïde behandelingen. Geneesmiddelen zoals bepaalde antidepressiva of anti-epileptica kunnen bij neuropathische en nociplastische pijn wél verlichting brengen. Daarnaast zijn leefstijlinterventies, revalidatie en psychologische ondersteuning vaak noodzakelijk om kwaliteit van leven te verbeteren. Belangrijke boodschap: volledige pijnvrijheid is niet altijd haalbaar en verwachtingen moeten worden bijgesteld om onnodig en schadelijk opioidgebruik te voorkomen.