Discriminatietoets om nieuw toeslagenschandaal te voorkomen wordt niet verplicht
In dit artikel:
Minister Pieter Heerma heeft besloten dat de door de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme ontwikkelde Discriminatietoets niet verplicht wordt voor overheidsorganisaties. De toets, bedoeld als preventief middel na het toeslagenschandaal dat tienduizenden mensen trof, werd een half jaar na de lancering al door circa veertig organisaties gebruikt.
De Discriminatietoets is minder een klassiek examen dan een procesmatige doorlichting: een team analyseert onderdelen van beleid en werkwijzen op signalen van discriminatie en etnisch profileren. Hij is toepasbaar bij honderden publieke instanties — van gemeenten en de politie tot rechtspraak, parlement en gevangeniswezen — en richt zich op subtiele mechanismen zoals scheefalgoritmes, uitsluitende formulieren of praktische werkdruk die onbewuste vooroordelen versterkt.
Voorzitter Joyce Sylvester waarschuwt dat discriminatie diep in systemen is verankerd en benadrukt dat vroegtijdige aanpassingen niet alleen onrecht voorkomen maar ook grote maatschappelijke kosten kunnen besparen. De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme wijst erop dat uitsluiting vaak voortkomt uit patronen en procedures, niet uit kwade opzet.
Onder de deelnemers aan de pilotfase waren instanties als de douane, het CBR, ING en de Raad voor de Kinderbescherming. De gemeente Arnhem paste na deelname haar adrescontrole aan en doorloopt inmiddels meerdere afdelingen met de toets. Tegelijk blijven partijen als politie, rechterlijke macht, gevangeniswezen en reclassering terughoudend: de politie noemt zich nog in een “onderzoekende fase”, Reclassering Nederland werkt aan eigen diversiteitsprogramma’s en over DJI is niets teruggekoppeld.
De Staatscommissie en de NCDR pleiten voor verplichting, met het argument dat met name rechtsstatelijke organisaties een voorbeeldfunctie hebben en aan artikel 1 van de Grondwet moeten voldoen. Minister Heerma wil echter eerst meer praktijkervaring zien en vreest dat een verplichte afvinklijst het lerende karakter van de toets ondermijnt; ook wijst hij erop dat sommige organisaties al eigen instrumenten hebben ontwikkeld.
Politiek ligt een uitdaging: de in 2025 aangenomen motie-Van Nispen verplicht de regering ervoor te zorgen dat publieke dienstverleners de toets gebruiken, maar Heerma’s keuze bemoeilijkt de uitvoering. De Staatscommissie bestaat sinds 2022 en houdt er vóór de zomer mee op. Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft tot medio 2030 circa 4 miljoen euro beschikbaar gesteld om organisaties te ondersteunen zodat zij de toets daarna zelfstandig kunnen toepassen.