Diagnosticering als verdienmodel: alles door de scan en we zien wel wat eruit komt
In dit artikel:
In juni 2024 laat wereldkampioen kickboksen Rico Verhoeven zich in Baarn door Prescan uitgebreid screenen — een illustratie van een snelgroeiende markt voor commerciële gezondheidsscreenings. Voor bijna tweeduizend euro biedt Prescan een “Bodyscan Plus” met bloedonderzoek, MRI, inspanningstest en echocardiografie; het bedrijf claimt al honderdduizenden mensen geholpen te hebben. Tegelijkertijd verkopen drogisterijen en ketens als Holland & Barrett zelfafnametests (hormonen, vitamine D, PSA, DNA‑profielen) en duiken private klinieken en influencers op die gezondheidstests promoten.
De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) waarschuwt in het rapport Iedereen bijna ziek voor de schaduwkanten van deze trend. Door steeds meer en makkelijkere diagnostiek vindt volgens de Raad een “diagnose‑expansie” plaats: asymptomatische mensen krijgen sneller het etiket ziek, met meer vervolgonderzoeken, behandelingen en gezondheidsangst tot gevolg. De risico’s omvatten fout‑positieve uitslagen, mogelijke schade van onderzoeken (bijv. straling), het nocebo‑effect en onnodige medische ingrepen. RVS‑voorzitter Jet Bussemaker signaleert ook dat huisartsen minder vaak de afwachtende houding hanteren en makkelijker doorverwijzen, terwijl patiënten zich steeds vaker als consumenten gedragen die zekerheid kopen.
Huisartsen in het artikel bevestigen die zorg. Bernard Leenstra noemt commerciële scans “schijnveiligheid”: afwijkingen die op scans worden gevonden (zoals cysten) belanden bij de huisarts en leiden tot onnodige doorverwijzingen. Collega’s zoals Sebastiaan van Beek en Jan Gootjes zien patiënten die na een korte klacht direct een verwijsbrief voor gespecialiseerde zorg willen, en geven aan dat tijdsdruk soms zorgt dat huisartsen makkelijker verwijzen dan alles uitgebreid uit te leggen. Dit creëert volgens de RVS een diagnostische fuik: een eerste commerciële test leidt tot vervolgzorg in verzekerde trajecten, langere wachtlijsten en hogere publieke kosten.
Marktwerking versterkt deze dynamiek. Sinds de invoering van de Zorgverzekeringswet (2006) en het afnemende ontmoedigingsbeleid zijn commerciële aanbieders makkelijker in staat verzekerde zorg te leveren na verwijzing. Private equity speelt mee: in 2023 bereikte het aandeel zorgovernames door investeerders een piek van 59 procent. Grote ketens zoals Bergman Clinics breidden sterk uit en leveren planbare zorg door het hele land; critici vrezen dat zulke ketens prikkels hebben om zorgvraag op te kloppen, al ontkennen betrokken spelers dat zij extra zorg genereren.
De rol van reclame en influencers versterkt de vraag: onderzoek van de Universiteit van Sydney laat zien dat veel influencers health checks aanprijzen zonder de nadelen te noemen, wat kijkers misleidt. Huisartsen merken dat dit leidt tot vragen als “kan ik mijn testosteron laten testen?” van anders gezonde mensen — de zogenoemde “worried well” die vooral uit welvarende groepen komen en zorgmiddelen opslokken waar meer gezondheidswinst te behalen zou zijn bij kwetsbare groepen.
Ook de kwaliteit en context van tests is problematisch. Klinisch chemicus Merel van Wijnen wijst op grote verschillen tussen testmethoden en de moeilijkheid voor consumenten om betrouwbaarheid en nut in te schatten. Sommige zelftests missen het klinische vangnet: een valse negatieve kan valse geruststelling geven, een afwijking kan onnodige zorgketens opstarten. Voorbeelden als PSA‑screening illustreren schade: behandelen van sommige opgespoorde prostaatkankers vermindert niet aantoonbaar sterfte, maar verhoogt risico op impotentie en incontinentie.
Regulering is lastig. Hoogleraar Corrette Ploem noemt toetsing door een onafhankelijke commissie wenselijk — zoals bij bevolkingsonderzoeken — maar praktisch moeilijk uitvoerbaar voor talloze commerciële producten. Brancheinitiatieven en een samenwerkingsverband van commerciële partijen bestaan, maar worden door medische verenigingen kritisch bekeken en niet breed gedragen.
Kortom: technologische mogelijkheden, commerciële belangen en veranderde patiëntverwachtingen voeren de vraag naar betaalde health checks op. Dat kan individuen inzicht bieden, maar leidt volgens experts en huisartsen ook tot overdiagnostiek, extra zorgkosten, ongelijkheid en druk op de publieke zorg. Aanbieders als Prescan en Bergman ontkennen gericht te zijn op winst door overdiagnose; Verhoeven noemt zijn keuze persoonlijk en benadrukt dat het om informatie gaat, niet om garanties. De discussie draait nu om hoe kwaliteit, informatie en regulering zodanig kunnen worden ingericht dat screening gezondheidswinst levert zonder onnodige schade en kosten.