Deze droge zomer leert: Spanje is ons voorland. Hoe gaan we om met de groeiende dorst?

In dit artikel:

De uitzonderlijke droogte van de zomer van 2026 past in een wereldwijde ontwikkeling: steeds meer landen kampen met structurele waterschaarste. Vooral Zuid-Europa, waaronder Spanje en Griekenland, wordt zwaar getroffen. Door klimaatverandering kunnen droogtes in Zuid-Europa tot 3,5 keer vaker voorkomen dan eind vorige eeuw. Maar watertekorten zijn niet alleen een gevolg van minder neerslag. Overexploitatie, inefficiënte landbouw, slecht bestuur en politieke keuzes bepalen in belangrijke mate wie toegang tot water houdt.

De Spaanse antropoloog Virginia Mendoza beschrijft in haar boek *Dorst* hoe inwoners van het droge La Mancha al generaties omgaan met permanente schaarste. Volgens haar heeft droogte de menselijke geschiedenis mede gevormd, maar haar verhaal laat ook zien dat sociale en economische omstandigheden de gevolgen versterken. Waterfaillissement is volgens hydroloog Kaveh Madani een betere term dan watercrisis: rivieren, meren en grondwaterlagen zijn op veel plaatsen zo uitgeput dat herstel naar de oude toestand niet meer mogelijk is. Meer dan zes miljard mensen leven inmiddels in gebieden met ernstige watertekorten; in steeds meer steden wordt een zogenoemde ‘Day Zero’, waarop de kranen droogvallen, een realistisch toekomstscenario.

De situatie voedt de angst voor toekomstige wateroorlogen. Waterinstallaties in de Perzische Golf zijn strategische doelen geworden en partijen in conflicten zoals die rond Gaza en de Krim gebruiken watertoevoer als drukmiddel. Volgens een recent VN-rapport is het aantal watergerelateerde conflicten in vijftien jaar vertienvoudigd. Toch betekent schaarste niet automatisch dat landen oorlog voeren. De meeste conflicten worden vreedzaam opgelost, bijvoorbeeld via rechtszaken of overleg tussen landen.

Onderzoekers waarschuwen bovendien tegen een te simpele verklaring waarin klimaatverandering rechtstreeks tot oorlog leidt. De Syrische burgeroorlog wordt vaak gekoppeld aan de droogte van 2007 tot 2009, maar onderzoek wijst erop dat landbouwproblemen en bestuurlijke keuzes al eerder speelden. De oorlog zelf veroorzaakte vervolgens extra schade aan de watervoorziening door verwoeste zuiveringsinstallaties, vervuild rivierwater en een wildgroei aan private putten.

Volgens waterdiplomaat Susanne Schmeier kunnen bestaande overlegstructuren escalatie voorkomen. Het grensconflict tussen Iran en Afghanistan rond de Helmandrivier liep in 2023 wel uit op dodelijk geweld, mede doordat meetstations waren verwoest en er geen effectief platform voor gegevensuitwisseling was. Bij de Mekong voorkomen regelmatige gesprekken tussen Laos, Cambodja en Vietnam dat spanningen over nieuwe dammen escaleren, hoewel het conflict niet volledig is opgelost.

De manier waarop water wordt verdeeld is minstens zo belangrijk als de totale hoeveelheid. Geograaf Daanish Mustafa wijst erop dat in Pakistan miljoenen mensen nauwelijks water krijgen, terwijl golfbanen in Karachi enorme hoeveelheden verbruiken. Grote dammen en kanalen kunnen bovendien gemeenschappen onteigenen, water herverdelen ten gunste van machthebbers en protesten uitlokken. Ook in Spanje werden onder Franco dorpen opgeofferd voor stuwmeren, waarbij droogte als rechtvaardiging voor grootschalige waterwerken werd gebruikt.

Madani benadrukt daarom dat kwetsbaarheid vooral wordt bepaald door bestuur, beleid en ontwikkeling op lange termijn. In Iran wordt water verspild aan landbouw omdat internationale sancties het land tot economische zelfvoorzienendheid dwingen. Hervormingen zijn moeilijk zolang oorlog en politieke repressie voortduren: volgens Madani is er zonder vrede geen duurzaam waterbeheer.

Ook Nederland krijgt met het probleem te maken. Droogte beperkt de watervoorziening voor tuinders en hindert de scheepvaart, terwijl het traditionele overleg via waterschappen en het poldermodel onder druk komt te staan. De ervaringen van Spanje laten zien dat Nederland niet alleen meer water moet opslaan, maar vooral tijdig moet beslissen hoe het schaarse water eerlijk en duurzaam wordt verdeeld.