Deze Amsterdamse architecten bedachten een nooit uitgevoerd ontwerp voor de Dam: 'Dan was het nu een wereldlocatie geweest'
In dit artikel:
Het relatief onbekende architectenbureau Van Gendt — opgericht door Adolf Leonard (Dolf) van Gendt, die zich in augustus 1874 in Amsterdam vestigde — speelde tussen circa 1870 en 1930 een flinke rol in de gezichtsbepaling van de stad. Architectuurhistoricus Gert Eijkelboom, die in maart aan de Universiteit van Amsterdam promoveerde op dit onderwerp na tien jaar onderzoek naast zijn baan als IT’er bij De Nederlandsche Bank, bracht de omvang en invloed van het bureau duidelijk in kaart: in totaal tekenden vader en later zijn zonen Johan Godart en Adolf Daniël Nicolaas zo’n vierhonderd gebouwen, vooral in Amsterdam (maar ook villa’s in het Gooi).
Veel Van Gendtwerken zijn geconcentreerd in het centrum: voorbeelden zijn het hoekpand aan de Herengracht (nu De Hypotheker), het kantoorgebouw The Gent (opgeleverd in 1923) met gebeeldhouwde guirlandes en vrij moderne betonconstructies, het Bungehuis in de Spuistraat en het wereldberoemde Concertgebouw. De Raadhuisstraat — aangelegd tussen 1894 en 1896 na demping van de Warmoesgracht — vormt volgens Eijkelboom het best zichtbare bewijs van hun stadsinrichtingvisie. Dolf van Gendt voorzag in de late negentiende eeuw, mede bij de bouw van het Centraal Station (waarin hij met Pierre Cuypers samenwerkte), dat er brede verbindingsroutes nodig waren om grote verkeersstromen van het Damrak naar het station te verwerken. Zijn voorstel om de beurs te verplaatsen en een westelijke verbindingsweg aan te leggen werd gedeeltelijk gerealiseerd: de beursverhuizing niet (Berlage kreeg later het beursontwerp), maar de Raadhuisstraat als verbindingsweg wel — en Van Gendt bouwde er veel van de bebouwing.
Het werk van het bureau toont een mix aan stijlen: een vleugje renaissance naast organische Jugendstil-elementen, figuratieve versieringen zoals draken en krokodillen, en zorgvuldig materiaalgebruik — van baksteen tot deuren en brievenbussen — dat hun reputatie verklaart. Een opvallend detail is dat de firma soms een steen met haar naam in een zuil verwerkte. Waar vader Dolf S-vormige straten afkeurde, benutten zijn zoons juist het S‑vormige verloop van de Raadhuisstraat om fraaie gevels te maken.
De Van Gendts specialiseerden zich ook in bank- en kantooropdrachten, een reactie op de cityvorming waarbij woonfunctie in het centrum plaatsmaakte voor financiële en dienstverlenende activiteiten (zij het minder volledig dan in Londen). In 1908 deden de broers bovendien mee aan de Damprijsvraag met plannen voor imposante gevelwanden en verbredingen, maar hun ontwerp won niet; de Dam bleef een bonte mengeling van ingrepen. Eijkelbooms proefschrift plaatst het bureau daarmee in het hart van Amsterdamse transities rond verkeer, economie en stedelijk aanzien in de overgang naar de twintigste eeuw.