Defensie-expert Ko Colijn over de zin (en onzin) van de Nederlandse F-35's
In dit artikel:
Defensie-expert Ko Colijn plaatst de Nederlandse F-35’s in een kritische context: het toestel is uitgegroeid tot het vlaggenschip van de krijgsmacht, maar blijft tegelijk duur, complex en afhankelijk van Amerikaanse technologie. Nederland bestelde oorspronkelijk 33 F-35’s, besloot later uitgaven op te schroeven en komt uit op 57; momenteel zijn er 47 geleverd, waarvan 39 op Leeuwarden en Volkel en 8 gestationeerd op Luke AFB in Arizona.
Colijn herinnert aan eerdere kritiek — de vliegtuigen zouden te ingewikkeld, te luid en te prijzig zijn; de Algemene Rekenkamer waarschuwde voor de financiële druk op landmacht en marine. Ook wordt de operationele meerwaarde tegenover de oude F-16 in twijfel getrokken, en roept de nucleaire taak van toestellen op Volkel vragen op: ze kunnen, zo is bedoeld, Amerikaanse kernwapens afleveren, maar in een nucleair conflict zouden vliegbases snel doelwit worden, met weinig overlevingskansen voor bemanningen.
Het meest prangende onderwerp is de afhankelijkheid van Amerikaanse software en infrastructuur. Elke vluchtdata, onderhouds- en targetinginformatie loopt via een geheime Amerikaanse databank; de Koninklijke Luchtmacht functioneert daardoor als een onderdeel van een Amerikaans ecosysteem. Alleen Israël schijnt autonomie te hebben bereikt door eigen software in te zetten.
Deze kwetsbaarheid werd extra belicht door staatssecretaris Gijs Tuinman, die op 14 februari in een podcast sprak over een mogelijke “jailbreak” van Amerikaanse F-35-software en daarbij zei: "Meer zeg ik er niet over." Dat statement kan tweeledige gevolgen hebben: het is een impliciete erkenning van Nederlandse afhankelijkheid, en het kan als dreigement of provocatie richting de VS worden opgevat. Eerder bestond er al ophef over een vermeende killswitch waarmee F-35’s op afstand uit te schakelen zouden zijn; generaal Dick Berlijn stelde toen al dat de VS bondgenoten geleidelijk van updates zou kunnen afsluiten.
Colijn waarschuwt dat openlijk praten over alternatieve software of manipulatie contractuele claims van leveranciers als Lockheed Martin in de hand kan werken en buitenlandse onvrede kan oproepen. Dat Tuinman kennelijk bewust doorsprak — hij benadrukte zelf zijn terughoudendheid — maakt de uitspraak extra gevoelig. Of de nieuwe minister van Defensie, Dilan Yesilgöz, zich hier druk om zal maken, blijft onzeker; diplomatieke lijntjes met NAVO-top en Washington blijven daarbij bepalend.