De wappie als bliksemafleider: Het AD legt complotdenken uit, maar slaat de belangrijkste vraag over

In dit artikel:

Een opiniestuk bekritiseert een recent artikel van het Algemeen Dagblad en regionale zusterkranten over complotdenken. Volgens de auteur presenteert het stuk complotdenken als een psychologisch probleem, maar blijft de rol van de journalistiek en de achterliggende oorzaken van maatschappelijk wantrouwen buiten beeld.

In het AD-artikel legt Hanne Nijtmans, promovenda aan de Rijksuniversiteit Groningen, uit dat vragen stellen bij overheidsbeleid op zichzelf gezond is, zolang dit niet omslaat in extreme overtuigingen. De auteur vindt die benadering te gemakkelijk. Tijdens de coronapandemie zouden Nederlandse media volgens hem of haar overheidscommunicatie vaak kritiekloos hebben doorgegeven en sceptici snel als ‘wappies’ hebben weggezet. Ook de toeslagenaffaire wordt genoemd als voorbeeld waarbij de pers volgens de auteur te laat haar controlerende rol vervulde.

Verder stelt het opiniestuk dat de term ‘complotdenken’ te breed wordt gebruikt. Extreem ongefundeerde theorieën worden volgens de auteur op één hoop gegooid met legitieme vragen over bijvoorbeeld farmaceutische belangen, overheidscontracten en massasurveillance. De AIVD schat dat ongeveer 100.000 Nederlanders geloven in een groot elitecomplot, maar volgens het stuk is een veel grotere groep vooral sceptisch over de belangen en betrouwbaarheid van overheden en grote bedrijven. Die scepsis zou mede voortkomen uit bewezen schandalen, zoals de opiatencrisis en grootschalige dataverzameling door technologiebedrijven.

Nijtmans onderzoekt ook hoe films, series en podcasts maatschappelijke angst voor overheden en technologie weerspiegelen. De auteur erkent dat fictie een relevante uitlaatklep kan zijn, maar ziet daarin ook een symptoom van afnemend vertrouwen in instituties. De centrale oproep aan journalisten luidt daarom niet alleen te onderzoeken hoe mensen complottheorieën herkennen, maar vooral waarom zij het vertrouwen in gevestigde instellingen verliezen. Volgens het opiniestuk moeten media hun onafhankelijke, kritische en controlerende functie nadrukkelijker terugnemen.